Amarakośaḥ Devanāgarī
3.2.34
preṣaṇaṃ yatsamāhūya tatra syātpratiśāsanam | sa saṃstāvaḥ kratuṣu yā stutibhūmirdvijanmanām ||
3.2.35
nidhāya takṣyate yatra kāṣṭhe kāṣṭhaṃ sa uddhanaḥ | stambaghnastu stambaghanaḥ stambo yena nihany...
3.2.36
āvidho vidhyate yena tatra viṣvaksame nighaḥ | utkāraśca nikāraśca dvau dhānyotkṣepaṇārthakau ||
3.2.37
nigārodgāravikṣāvodgrāhāstu garaṇādiṣu | āratyavarativirataya uparāme’tha striyāṃ tu niṣṭhevaḥ ||
3.2.38
niṣṭhayūtirniṣṭhevananiṣṭhīvanamityabhinnāni | javane jūtiḥ sātistvavasāne syādatha jvare jūrtiḥ ||
3.2.39
udajastu paśupreraṇamakaraṇirityādayaḥ śāpe | gotrāntebhyastasya vṛndamityaupagavakādikam ||
3.2.40
āpūpikaṃ śāṣkulikamevamādyamacetasām | māṇavānāṃ tu māṇavyaṃ sahāyānāṃ sahāyatā ||
3.2.41
halyā halānāṃ brāhmaṇyavāḍavye tu dvijanmanām | dve parśukānāṃ pṛṣṭhānāṃ pārśvaṃ pṛṣṭhyamanukramā...
3.2.42
khalānāṃ khalinī khalyāpyatha mānuṣyakaṃ nṛṇām | grāmatā janatā dhūmyā pāśyā galyā pṛthakpṛthak ||
3.2.43
api sāhasrakārīṣavārmaṇātharvaṇādikam | ||
3.3.1
nānārthāḥ ke’pi kāntādivargeṣvevātrakīrtitāḥ | bhūriprayogā ye yeṣu paryāyeṣvapi teṣu te ||
3.3.2
ākāśe tridive nāko lokastu bhuvane jane | padye yaśasi ca ślokaḥ śare khaḍge ca sāyakaḥ ||
3.3.3
jambukau kroṣṭuvaruṇau pṛthukau cipiṭārbhakau | ālokau darśanadyotau bherīpaṭagahamānakau ||
3.3.4
utsaṅgacihnayoraṅkaḥ kalaṅko’ṅkāpavādayoḥ | takṣako nāgavarddhakyorarkaḥ sphaṭikasūryayoḥ ||
3.3.5
mārute vedhasi braghne puṃsi kaḥ kaṃ śiro’mbunoḥ | syātpulākastucchadhānye saṃkṣepe bhaktasikthak...
3.3.6
ulūke kariṇaḥ pucchamūlopānte ca pecakaḥ | kamaṇḍalau ca karakaḥ sugate ca vināyakaḥ ||
3.3.7
kiṣkurhaste vitastau ca śūkakīṭe ca vṛścikaḥ | pratikūle pratīkastriṣvekadeśe tu puṃsyayam ||
3.3.8
syādbhūtikaṃ tu bhūnimbe kattṛṇe bhūstṛṇe’pi ca | jyotsnikāyāṃ ca ghoṣe ca kośātakyatha kaṭphale ||
3.3.9
site ca khadire somavalkaḥ syādatha sihlake | tilakalke ca piṇyāko bāhlīkaṃ rāmaṭhe’pi ca ||
3.3.10
mahendra guggulūlūkavyālagrāhiṣu kauśikaḥ | ruktāpaśaṅkāsvātaṅkaḥ svalpe’pi kṣullakastriṣu ||
3.3.11
jaivātṛkaḥ śaśāṅke’pi khure’pyaśvasya vartakaḥ | vyāghre’pi puṇḍarīko nā yavānyāmapi dīpakaḥ ||
3.3.12
śālāvṛkāḥ kapikroṣṭuśvānaḥ svarṇe’pi gairikam | pīḍārthe’pi vyalīkaṃ syādalīkaṃ tvapriye’nṛte ||
3.3.13
śīlānvayāvanūke dve śalke śakalavalkale | sāṣṭe śate suvarṇānāṃ hemnyurobhūṣaṇe pale ||
3.3.14
dīnāre’pi ca niṣko’strī kalko’strī śamalainasoḥ | dambhe’pyatha pināko’strī śūlaśaṅkaradhanvanoḥ ||
3.3.15
dhenukā tu kareṇvāṃ ca meghajāle ca kālikā | kārikā yātanāvṛttyoḥ karṇikā karṇabhūṣaṇe ||
3.3.16
karihaste’ṅgulau padmabījakośyāṃ triṣūttare | vṛndārakau rūpimukhyāveke mukhyānyakevalāḥ ||
3.3.17
syāddāmbhikaḥ kaukkuṭiko yaścādūreritekṣaṇaḥ | lalāṭikaḥ prabhorbhāladarśī kāryākṣamaśca yaḥ ||
3.3.18
bhūbhṛnnitambavalayacakreṣu kaṭako’striyām | sūcyagre kṣudraśatrau ca romaharṣe ca kaṇṭakaḥ ||
3.3.19
pākau paktiśiśū madhyaratne netari nāyakaḥ | paryaṅkaḥ syātparikare syādvyāghre’pi ca lubdhakaḥ ||
3.3.20
peṭakastriṣu vṛnde’pi gurau deśye ca deśikaḥ | kheṭakau grāmaphalakau dhīvare’pica jālikaḥ ||
3.3.21
puṣpareṇau ca kiñjalkaḥ śulko’strī strīdhane’pi ca | syātkallole’pyutkalikā vārdhakaṃ bhāvavṛnday...
3.3.22
kariṇyāṃ cāpi gaṇikā dārakau bālabhedakau | andhe’pyaneḍamūkaḥ syāṭṭaṅkau darpāśmadāraṇau ||
3.3.23
mṛdbhāṇḍe’pyuṣṭrikā manthe khajako rasadarvake | mayūkhastviṭkarajvālāsvalibāṇau śilīmukhau ||
3.3.24
śaṅkho nidhau lalaṭāsthnikambau na strīndriye’pi kham | dhṛṇijvāle api śikhe śailavṛkṣau nagāvaga...
3.3.25
āśugau vāyuviśikhau śarārkavihagāḥ khagāḥ | pataṅgau pakṣisūryau ca pūgaḥ kramukavṛndayoḥ ||
3.3.26
paśavo’pi mṛgā vegaḥ pravāhajavayorapi | parāgaḥ kausume reṇau snānīyādau rajasyapi ||
3.3.27
gaje’pi nāgamātaṅgāvapāṅgastilake’pi ca | sargaḥ svabhāvanirmokṣaniścayādhyāyasṛṣṭiṣu ||
3.3.28
yogaḥ sannahanopāyadhyānasaṅgatiyuktiṣu | bhogaḥ sukhe stryādibhṛtāvaheśca phaṇakāyayoḥ ||
3.3.29
cātake hariṇe puṃsi sāraṅgaḥ śabale triṣu | kapau ca plavagaḥ śāpe tvabhiṣaṅgaḥ parābhave ||
3.3.30
yānādyaṅge yugaḥ puṃsi yugaṃ yugme kṛtādiṣu | svargeṣupaśuvāgvajradiṅnetradhṛṇibhūjale ||
3.3.31
lakṣyadṛṣṭyā striyāṃ puṃsi gaurliṅgaṃ cihnaśephasoḥ | śṛṅgaṃ prādhānyasānvośca varāṅgaṃ mūrdhaguh...
3.3.32
bhagaṃ śrīkāmamāhātmyavīryayatnārkakīrtiṣu | parighaḥ parighāte’stre’pyogho vṛnde’mbhasāṃ raye ||
3.3.33
mūlye pūjāvidhāvargho’hoduḥkhavyasaneṣvagham | triṣviṣṭe’lpe laghuḥ kācāḥ śikyabhṛdbhedadṛgrujaḥ ||
3.3.34
viparyāse vistare ca prapañcaḥ pāvake śuciḥ | māsyamātye cāpyupadhe puṃsi medhye site triṣu ||
3.3.35
abhiṣvaṅge spṛhāyāṃ ca gabhastau ca ruciḥ striyām | prasanne bhalluke’pyaccho gucchaḥ stabakahāra...
3.3.36
paridhānāñcale kaccho jalaprānte triliṅgakaḥ | keki tārkṣyāvahibhujau dantaviprāṇḍajā dvijāḥ ||
3.3.37
ajā viṣṇuharacchāgā goṣṭhādhvanivahā vrajāḥ | dharmarājau jinayamau kuñjo dante’pi na striyām ||
3.3.38
valaje kṣetrapūrdvāre valajā valgudarśanā | same kṣmāṃśe raṇe’pyājiḥ prajā syātsantatau jane ||
3.3.39
abjau śaṅkhaśaśāṅkau ca svake nitye nijaṃ triṣu | puṃsyātmani pravīṇe ca kṣetrajño vācyaliṅgakaḥ ||
3.3.40
saṃjñā syāccetanā nāma hastādyaiścārthasūcanā | kākebhagaṇḍau karaṭau gajagaṇḍakaṭī kaṭau ||
3.3.41
śipiviṣṭastu khalatau duścarmaṇi maheśvare | devaśilpinyapi tvaṣṭā diṣṭaṃ daive’pi na dvayoḥ ||
3.3.42
rase kaṭuḥ kaṭvakārye triṣu matsaratīkṣṇayoḥ | riṣṭaṃ kṣemāśubhābhāveṣvariṣṭe tu śubhāśubhe ||
3.3.43
māyāniścalayantreṣu kaitavānṛtarāśiṣu | ayoghane śailaśṛṅge sīrāṅge kūṭamastriyām ||
3.3.44
sūkṣmailāyāṃ truṭiḥ strī syātkāle’lpe saṃśaye’pi sā | ārtyutkarṣāśrayaḥ koṭyo mūle lagnakace jaṭā ||
3.3.45
vyuṣṭiḥ phale samṛddhau ca dṛṣṭirjñāne’kṣṇi darśane | iṣṭiryāgecchayoḥ sṛṣṭaṃ niścite bahuni triṣ...
3.3.46
kaṣṭe tu kṛcchragahane dakṣāmandāgadeṣu tu | paṭurdvau vācyaliṅgau ca nīlakaṇṭhaḥ śive’pi ca ||
3.3.47
puṃsi koṣṭho’ntarjaṭharaṃ kusūlo’ntargṛhaṃ tathā | niṣṭhā niṣpattināśāntāḥ kāṣṭhotkarṣe sthitau d...
3.3.48
triṣu jyeṣṭho’tiśaste’pi kaniṣṭho’tiyuvālpayoḥ | daṇḍo’strī laguḍe’pi syādguḍo golekṣupākayoḥ ||
3.3.49
sarpa māṃsātpaśū vyāḍau gobhūvācastviḍā ilāḥ | kṣveḍā vaṃśaśalākāpi nāḍī kāle’pi ṣaṭkṣaṇe ||
3.3.50
kāṇḍo’strī daṇḍabāṇārvavargāvasaravāriṣu | syādbhāṇḍamaśvābharaṇe’matre mūlavaṇigdhane ||
3.3.51
bhṛśapratijñayorbāḍhaṃ pragāḍhaṃ bhṛśakṛcchrayoḥ | śaktasthūlau triṣu dṛḍhau vyūḍhau vinyastasaṃh...
3.3.52
bhrūṇo’rbhake straiṇagarbhe bāṇo balisute śare | kaṇo’tisūkṣme dhānyāṃśe saṅghāte pramathe gaṇaḥ ||
3.3.53
paṇo dyūtādiṣūtsṛṣṭe bhṛtau mūlye dhane’pi ca | maurvyāṃ dravyāśrite satvaśauryasandhyādike guṇaḥ ||
3.3.54
nirvyāpārasthitau kālaviśeṣotsavayoḥ kṣaṇaḥ | varṇo dvijādau śuklādau stutau varṇaṃ tu vākṣare ||
3.3.55
aruṇo bhāskare’pi syādvarṇabhede’pi ca triṣu | sthāṇuḥ śarve’pyatha droṇaḥ kāke’pyājau rave raṇaḥ ||
3.3.56
grāmaṇīrnāpite puṃsi śreṣṭhe grāmādhipe triṣu | ūrṇā meṣādilomni syādāvarte cāntarā bhruvoḥ ||
3.3.57
hariṇī syānmṛgī hemapratimā haritā ca yā | triṣu pāṇḍau ca hariṇaḥ sthūṇā stambhe’pi veśmanaḥ ||
3.3.58
tṛṣṇe spṛhāpipāse dve jugupsākaruṇe ghṛṇe | vaṇikpathe ca vipaṇiḥ surā pratyakca vāruṇī ||
3.3.59
kareṇuribhyāṃ strī nebhe draviṇaṃ tu balaṃ dhanam | śaraṇaṃ gṛharakṣitroḥ śrīparṇaṃ kamale’pi ca ||
3.3.60
viṣābhimaraloheṣu tīkṣṇaṃ klībe khare triṣu | pramāṇaṃ hetumaryādāśāstreyattāpramātṛṣu ||
3.3.61
karaṇaṃ sādhakatamaṃ kṣetragātrendriyeṣvapi | prāṇyutpāde saṃsaraṇamasaṃbādhacamūgatau ||
3.3.62
ghaṇṭāpathe’tha vāntānne samudgiraṇamunnaye | atastriṣu viṣāṇaṃ syātpaśuśṛṅgebhadantayoḥ ||
3.3.63
pravaṇaṃ kramanimnorvyāṃ prahve nā tu catuṣpathe | saṅkīrṇau nicitāśuddhāviriṇaṃ śūnyamūṣaram ||
3.3.64
setau ca varaṇo veṇī nadībhede kacoccaye | devasūryau vivasvantau sarasvantaunadārṇavau ||
3.3.65
pakṣitārkṣyau garutmantau śakuntau bhāsapakṣiṇau | agnyutpātau dhūmaketū jīmūtau meghaparvatau ||
3.3.66
hastau tu pāṇinakṣatre marutau pavanāmarau | yantā hastipake sūte bhartā dhātari poṣṭari ||
3.3.67
yānapātre śiśau potaḥ pretaḥ prāṇyantare mṛte | grahabhede dhvaje ketuḥ pārthive tanaye sutaḥ ||
3.3.68
sthapatiḥ kārubhede’pi bhūbhṛdbhūmidhare nṛpe | mūrdhābhiṣikto bhūpe’pi ṛtuḥ strī kusume’pi ca ||
3.3.69
viṣṇāvapyajitāvyaktau sūtastvaṣṭari sārathau | vyaktaḥ prājñe’pi dṛṣṭāntāvubhau śāstranidarśane ||
3.3.70
kṣattā syātsārathau dvāḥsthe kṣatriyāyāṃ ca śūdraje | vṛttāntaḥ syātprakaraṇe prakāre kārtsnyavār...
3.3.71
ānartaḥ samare nṛtyasthānanīvṛdviśeṣayoḥ | kṛtānto yamasiddhāntadaivākuśalakarmasu ||
3.3.72
śleṣmādi rasaraktādi mahābhūtāni tadguṇāḥ | indriyāṇyaśmavikṛtiḥ śabdayoniśca dhātavaḥ ||
3.3.73
kakṣāntare’pi śuddhānto nṛpasyāsarvagocare | kāsūsāmarthyayoḥ śaktirmūrtiḥ kāṭhinyakāyayoḥ ||
3.3.74
vistāravallayorvratatirvasatī rātriveśmanoḥ | kṣayārcayorapacitiḥ sātirdānāvasānayoḥ ||
3.3.75
ārtiḥ pīḍā dhanuṣkoṭyorjātiḥ sāmānyajanmanoḥ | pracārasyandayo rītirḍimbapravāsayoḥ ||
3.3.76
udaye’dhigame prāptistretā tvagnitraye yuge | vīṇābhede’pi mahatī bhūtirbhasmani sampadi ||
3.3.77
nadī nagaryornāgānāṃ bhogavatyatha saṅgare | saṅge sabhāyāṃ samitiḥ kṣayavāsāvapi kṣitī ||
3.3.78
raverarciśca śastraṃ ca vahnijvālā ca hetayaḥ | jagatī jagati cchandoviśeṣe’pi kṣitāvapi ||
3.3.79
paṅktiśchando’pi daśamaṃ syātprabhāve’pi cāyatiḥ | pattirgatau ca mūle tu pakṣatiḥ pakṣabhedayoḥ ||
3.3.80
prakṛtiryoniliṅge ca kaiśikyādyāśca vṛttayaḥ | sikatāḥ syurvālukāpi vede śravasi ca śrutiḥ ||
3.3.81
vanitā janitātyarthānurāgāyāṃ ca yoṣiti | guptiḥ kṣitivyudāse’pi dhṛtirdhāraṇadhairyayoḥ ||
3.3.82
bṛhatī kṣudravārtākī chandobhede mahatyapi | vāsitā strī kariṇyośca vārtā vṛttau janaśrutau ||
3.3.83
vārtaṃ phalgunyaroge ca triṣvapsu ca ghṛtāmṛte | kaladhautaṃ rūpyahemnornimittaṃ hetulakṣmaṇoḥ ||
3.3.84
śrutaṃ śāstrāvadhṛtayoryugaparyāptayoḥ kṛtam | atyāhitaṃ mahābhītiḥ karma jīvānapekṣi ca ||
3.3.85
yukte kṣmādāvṛte bhūtaṃ prāṇyatīte same triṣu | vṛttaṃ padye caritre triṣvatīte dṛḍhanistale ||
3.3.86
mahadrājyaṃ cāvagītaṃ janye syādgarhite triṣu | śvetaṃ rūpye’pi rajataṃ hemni rūpye site triṣu ||
3.3.87
triṣvito jagadiṅge’pi raktaṃ nīlyādi rāgi ca | avadātaḥ site pīte śuddhe baddhārjunau sitau ||
3.3.88
yukte’tisaṃskṛte’marṣiṇyabhinīto’tha saṃskṛtam | kṛtrime lakṣaṇopete’pyananto’navadhāvapi ||
3.3.89
khyāte hṛṣṭe pratīto’bhijātastu kulaje budhe | viviktau pūtavijanau mūrchitau mūḍhasocchrayau ||
3.3.90
dvau cāmlaparuṣau śuktau śitī dhavalamecakau | satye sādhau vidyamāne praśaste’bhyarhite ca sat ||