Amarakośaḥ Devanāgarī
3.1.45
dveṣye tvakṣigato vadhyaḥ śīrṣacchedya imau samau | viṣyo viṣeṇa yo vadhyo musalyo musalena yaḥ ||
3.1.46
śiśvidāno’kṛṣṇakarmā capalaścikuraḥ samau | doṣaikadṛkpurobhāgī nikṛtastvanṛjuḥ śaṭhaḥ ||
3.1.47
karṇejapaḥ sūcakaḥ syātpiśuno durjanaḥ khalaḥ | nṛśaṃso ghātukaḥ krūraḥ pāpo dhūrtastu vañcakaḥ ||
3.1.48
ajñe mūḍhayathājātamūrkhavaidheyabāliśāḥ | kadarye kṛpaṇakṣudrakimpacānamitampacāḥ ||
3.1.49
niḥsvastu durvidho dīno daridro durgato’pi saḥ | vanīyako yācanako mārgaṇo yācakārthinau ||
3.1.50
ahaṅkāravānahaṃyuḥ śubhaṃyustu śubhānvitaḥ | divyopapādukā devā nṛgavādyā jarāyujāḥ ||
3.1.51
svedajāḥ kṛmidaṃśādyāḥ pakṣisarpādayo’ṇḍajāḥ | udbhidastarugulmādyā udbhidudbhijjamudbhidam ||
3.1.52
sundaraṃ ruciraṃ cāru suṣamaṃ sādhu śobhanam | kāntaṃ manoramaṃ rucyaṃ manojñaṃ mañju mañjulam ||
3.1.53
tadāsecanakaṃ tṛpternāstyanto yasya darśanāt | abhīṣṭe’bhīpsitaṃ hṛdyaṃ dayitaṃ vallabhaṃ priyam ||
3.1.54
nikṛṣṭapratikṛṣṭārvarephayāpyāvamādhamāḥ | kupūyakutsitāvadyakheṭagarhyāṇakāḥ samāḥ ||
3.1.55
malīmasaṃ tu malinaṃ kaccaraṃ maladūṣitam | pūtaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca vīdhraṃ tu vimalārthakam ||
3.1.56
nirṇiktaṃ śodhitaṃ mṛṣṭaṃ niḥśodhyamanavaskaram | avasāraṃ phalgu śūnyaṃ tu vaśikaṃ tucchariktake ||
3.1.57
klībe pradhānaṃ pramukhapravekānuttamottamāḥ | mukhyavaryavareṇyāśca pravarho’navarārdhyavat ||
3.1.58
parārdhyāgraprāgraharaprāgryāgryāgrīyamagriyam | śreyāñśreṣṭhaḥ puṣkalaḥ syātsattamaścātiśobhane ||
3.1.59
aprāgryaṃ dvayahīne dve apradhānopasarjane | viśaṅkaṭaṃ pṛthu bṛhadviśālaṃ pṛthulaṃ mahat ||
3.1.60
vaḍroruvipulaṃ pīnapīvnī tu sthūlapīvare | stokālpakṣullakāḥ sūkṣmaṃ ślakṣṇaṃ dabhraṃ kṛśaṃ tanu ||
3.1.61
striyāṃ mātrā truṭiḥ puṃsi lavaleśakaṇāṇavaḥ | atyalpe’lpiṣṭhamalpīyaḥ kanīyo’ṇīya ityapi ||
3.1.62
prabhūtaṃ pracuraṃ prājyamadabhraṃ bahulaṃ bahu | puruhūḥ puru bhūyiṣṭhaṃ sphāraṃ bhūyaśa ca bhū...
3.1.63
paraḥ śatādyāste yeṣāṃ parā saṃkhyā śatādikāt | gaṇanīye tu gaṇeyaṃ saṃkhyāte gaṇitamatha samaṃ s...
3.1.64
viśvamaśeṣaṃ kṛtsnaṃ samastanikhilākhilāni niḥśeṣam | samagraṃ sakalaṃ pūrṇamakhaṇḍaṃ syādanūnake ||
3.1.65
ghanaṃ nirantaraṃ sāndraṃ pelavaṃ viralaṃ tanu | samīpe nikaṭāsannasannikṛṣṭasanīḍavat ||
3.1.66
sadeśābhyāśasavidhasamaryādasaveśavat | upakaṇṭhāntikābhyarṇābhyagrā apyabhito’vyayam ||
3.1.67
saṃsakte tvavyavahitamapadāntaramityapi | nediṣṭhamantikatamaṃ syāddūraṃ viprakṛṣṭakam ||
3.1.68
davīyaśca daviṣṭhaṃ ca sudūraṃ dīrghamāyatam | vartulaṃ nistalaṃ vṛttaṃ bandhuraṃ tūnnatānatam ||
3.1.69
uccaprāṃśūnnatodagrocchritāstuṅge’tha vāmane | nyaṅnīcakharvahrasvāḥ syuravāgre’vanatānate ||
3.1.70
arālaṃ vṛjinaṃ jihmamūrmimatkuñcitaṃ natam | āviddhaṃ kuṭilaṃ bhugnaṃ vellitaṃ vakramityapi ||
3.1.71
ṛjāvajihmapraguṇau vyaste tvapraguṇākulau | śāśvatastu dhruvo nityasadātanasanātanāḥ ||
3.1.72
sthāsnuḥ sthirataraḥ stheyānekarūpatayā tu yaḥ | kālavyāpī sa kūṭasthaḥ sthāvaro jaṅgametaraḥ ||
3.1.73
cariṣṇu jaṅgamacaraṃ trasamiṅgaṃ carācaram | calanaṃ kampanaṃ kampraṃ calaṃ lolaṃ calācalam ||
3.1.74
cañcalaṃ taralaṃ ca eva pāriplavapariplave | atiriktaḥ samadhiko dhṛḍhasandhistu saṃhataḥ ||
3.1.75
khakkhaṭaṃ kaṭhinaṃ krūraṃ kaṭhoraṃ niṣṭhuraṃ dṛḍham | jaraṭhaṃ mūrtimanmūrtaṃ pravṛddhaṃ prauḍha...
3.1.76
purāṇe pratanapratnapurātanacirantanāḥ | pratyagro’bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ ||
3.1.77
nūtnaśca sukumāraṃ tu komalaṃ mṛdulammṛdu | anvaganvakṣamanuge’nupadaṃ klībamavyayam ||
3.1.78
pratyakṣaṃ syādaindriyakamapratyakṣamatīndriyam | ekatāno’nanyavṛttirekāgraikāyanāvapi ||
3.1.79
apyekasarga ekāgryo’pyekāyanagato’pi saḥ | puṃsyādiḥ pūrvapaurastyaprathamādyā athāstriyām ||
3.1.80
anto jaghanyaṃ caramamantyapāścātyapaścimāḥ | moghaṃ nirarthakaṃ spaṣṭaṃ sphuṭaṃ pravyaktamulbaṇa...
3.1.81
sādhāraṇaṃ tu sāmānyamekākī tveka ekakaḥ | bhinnārthakā anyatara ekastvo’nyetarāvapi ||
3.1.82
uccāvacaṃ naikabhedamuccaṇḍamavilambitam | aruntudastu marmaspṛgabādhaṃ tu nirargalam ||
3.1.83
prasavyaṃ pratikūlaṃ syādapasavyamapaṣṭhu ca | vāmaṃ śarīraṃ savyaṃ syādapasavyaṃ tu dakṣiṇam ||
3.1.84
saṅkaṭamnā tu sambādhaḥ kalilaṃ gahanaṃ same | saṅkīrṇe saṅkulākīrṇe muṇḍitaṃ parivāpitam ||
3.1.85
granthitaṃ sanditaṃ dṛbdhaṃ visṛtaṃ vistṛtaṃ tatam | antargataṃ vismṛtaṃ syātprāptapraṇihite same ||
3.1.86
vellitapreṅkhitādhūtacalitākampitā dhute | nuttanunnāstaniṣṭhyūtāviddhakṣipteritāḥ samāḥ ||
3.1.87
parikṣiptaṃ tu nivṛttaṃ mūṣitaṃ muṣitārthakam | pravṛddhaprasṛte nyastanisṛṣṭe guṇitāhate ||
3.1.88
nidigdhopacite gūḍhagupte guṇṭhitarūṣite | drutāvadīrṇe udgūrṇodyate kācitaśikyite ||
3.1.89
ghrāṇaghrāte digdhalipte samudaktoddhṛte same | veṣṭitaṃ syādvalayitaṃ saṃvītaṃ ruddhamāvṛtam ||
3.1.90
rugṇaṃ bhugne’tha niśitakṣṇutaśātāni tejite | syādvināśonmukhaṃ pakvaṃ hrīṇahrītau tu lajjite ||
3.1.91
vṛtte tu vṛttavyāvṛttau saṃyojita upāhitaḥ | prāpyaṃ gamyaṃ samāsādyaṃ syannaṃ rīṇaṃ snutaṃ srut...
3.1.92
saṃgūḍhaḥ syātsaṅkalito’vagītaḥ khyātagarhaṇaḥ | vividhaḥ syādbahuvidho nānārūpaḥ pṛthagvidhaḥ ||
3.1.93
avarīṇo dhikkṛtaścāpyavadhvasto’vacūrṇitaḥ | anāyāsakṛtaṃ phāṇṭaṃ svanitaṃ dhvanitaṃ same ||
3.1.94
baddhe sandānitaṃ mūtamudditaṃ sanditaṃ sitam | niṣpakve kvathitaṃ pāke kṣīrājyahaviṣāṃ śṛtam ||
3.1.95
nirvāṇo munivahnyādau nirvātastu gate’nile | pakvampariṇate gūnaṃ hanne mīḍhaṃ tu mūtrite ||
3.1.96
puṣṭe tu puṣitaṃ soḍhe kṣāntamudvāntamudgate | dāntastu damite śāntaḥ śamite prārthite’rditaḥ ||
3.1.97
jñaptastu jñāpito channaśchādite pūjite’ñcitaḥ | pūrṇastu pūrite kliṣṭaḥ kliśite’vasite sitaḥ ||
3.1.98
pruṣṭapluṣṭoṣitā dagdhe taṣṭatvaṣṭau tanūkṛte | vedhitacchidritau viddhe vinnavittau vicārite ||
3.1.99
niṣprabhe vigatārokau vilīne vidrutadrutau | siddhe nirvṛttaniṣpannau dārite bhinnabheditau ||
3.1.100
ūtaṃ syūtamutaṃ ceti tritayaṃ tantusantate | syādarhite namasyitanamasitamapacāyitārcitāpacitam ||
3.1.101
varivasite varivasyitamupāsitaṃ copacaritaṃ ca | santāpitasantaptau dhūpitadhūpāyitau ca dūnaśca ||
3.1.102
hṛṣṭe mattastṛptaḥ prahlannaḥ pramuditaḥ prītaḥ | chinnaṃ chātaṃ lūnaṃ kṛttaṃ dātaṃ ditaṃ chitaṃ ...
3.1.103
srastaṃ dhvastaṃ bhraṣṭaṃ skannaṃ pannaṃ cyutaṃ galitam | labdhaṃ prāptaṃ vinnaṃ bhāvitamāsāditaṃ...
3.1.104
anveṣitaṃ gaveṣitamanviṣṭaṃ mārgitaṃ mṛgitam | ārdraṃ sārdraṃ klinnaṃ timitaṃ smititaṃ samunnamut...
3.1.105
trātaṃ trāṇaṃ rakṣitamavitaṃ gopāyitaṃ ca guptaṃ ca | avagaṇitamavamatāvajñāte’vamānitaṃ ca parib...
3.1.106
tyaktaṃ hīnaṃ vidhutaṃ samujjhitaṃ dhūtamutsṛṣṭe | uktaṃ bhāṣitamuditaṃ jalpitamākhyātamabhihitaṃ...
3.1.107
buddhaṃ budhitaṃ manitaṃ viditaṃ pratipannamavasitāvagate | urīkṛtamurarīkṛtamaṅgīkṛtamāśrutaṃ pr...
3.1.108
saṅgīrṇaviditasaṃśrutasamāhitopaśrutopagatam | īlitaśastapaṇāyitapanāyitapraṇutapaṇitapanitāni ||
3.1.109
api gīrṇavarṇitābhiṣṭuteḍitāni stutārthāni | bhakṣitacarvitaliptapratyavasitagilitakhāditapsātam ||
3.1.110
abhyavahṛtānnajagdhagrastaglastāśitaṃ bhukte | kṣepiṣṭhakṣodiṣṭhapreṣṭhavariṣṭhasthaviṣṭhabaṃhiṣṭ...
3.1.111
kṣiprakṣudrābhīpsitapṛthupīvarabahulaprakarṣārthāḥ | sādhiṣṭhadrāghiṣṭhaspheṣṭhagariṣṭhahrasiṣṭha...
3.2.1
prakṛtipratyayārthādyaiḥ saṅkīrṇe liṅgamunnayet | karma kriyā tatsātatye gamye syuraparasparāḥ ||
3.2.2
sākalyāsaṅgavacane pārāyaṇaturāyaṇe | yadṛcchā svairitā hetuśūnyā tvāsthā vilakṣaṇam ||
3.2.3
śamathastu śamaḥ śāntirdāntistu damatho damaḥ | avadānaṃ karma vṛttaṃ kāmyadānaṃ pravāraṇam ||
3.2.4
vaśakriyā saṃvananaṃ mūlakarma tu kārmaṇam | vidhūnanaṃ vidhuvanaṃ tarpaṇaṃ prīṇanāvanam ||
3.2.5
paryāptiḥ syātparitrāṇaṃ hastadhāraṇamityapi | sevanaṃ sīvanaṃ syūtirvidaraḥ sphuṭanaṃ bhidā ||
3.2.6
ākrośanamabhīṣaṅgaḥ saṃvedo vedanā na nā | sammūrcchanamabhivyāptiryāñcā bhikṣārthanārdanā ||
3.2.7
vardhanaṃ chedane’tha dve ānandanasabhājane | āpracchannamathāmnāyaḥ sampradāyaḥ kṣaye kṣiyā ||
3.2.8
grahe grāho vaśaḥ kāntau rakṣṇastrāṇe raṇaḥ kvaṇe | vyadho vedhe pacā pāke havo hūtau varo vṛtta...
3.2.9
oṣaḥ ploṣe nayo nāye jyānirjīrṇau bhramo bhramau | sphātirvṛddhau prathākhyātau spṛṣṭiḥ pṛktau sn...
3.2.10
vidhā samṛddhau sphuraṇe sphuraṇā pramitau pramā | prasūtiḥ prasave ścyote prādhāraḥ klamathaḥ kl...
3.2.11
utkarṣo’tiśaye sandhiḥ śleṣe viṣaya āśraye | kṣipāyāṃ kṣepaṇaṃ gīrṇirgirau guraṇamudyame ||
3.2.12
unnāya unnaye śrāyaḥ śrayaṇe jayane jayaḥ | nigādo nigade mādo mada udvega udbhrame ||
3.2.13
vimardanaṃ parimalo’bhyupapattiranugrahaḥ | nigrahastadviruddhaḥ syādabhiyogastvabhigrahaḥ ||
3.2.14
muṣṭibandhastu saṃgrāho ḍimbe ḍamaraviplavau | bandhanaṃ prasitiścāraḥ sparśaḥ spraṣṭopataptari ||
3.2.15
nikāro viprakāraḥ syādākārastviṅga iṅgitam | pariṇāmo vikāre dve same vikṛtivikriye ||
3.2.16
apahārastvapacayaḥ samāhāraḥ samuccayaḥ | pratyāhāra upādānaṃ vihārastu parikramaḥ ||
3.2.17
abhihāro’bhigrahaṇaṃ nihāro’bhyavakarṣaṇam | anuhāro’nukāraḥ syādarthasyāpagame vyayaḥ ||
3.2.18
pravāhastu pravṛttiḥ syātpravaho gamanaṃ bahiḥ | viyāmo viyamo yāmo yamaḥ saṃyāmasaṃyamau ||
3.2.19
hiṃsākarmābhicāraḥ syājjāgaryā jāgarā dvayoḥ | vighno’ntarāyaḥ pratyūhaḥ syādupaghno’ntikāśraye ||
3.2.20
nirveśa upabhogaḥ syātparisarpaḥ parikriyā | vidhuraṃ tu praviśleṣe’bhiprāyaśchanda āśayaḥ ||
3.2.21
saṃkṣepaṇaṃ samasanaṃ paryavasthā virodhanam | parisaryā parīsāraḥ syādāsyātvāsanā sthitiḥ ||
3.2.22
vistāro vigraho vyāsaḥ sa ca śabdasya vistaraḥ | saṃvāhanaṃ mardanaṃ syādvināśaḥ syādadarśanam ||
3.2.23
saṃstavaḥ syātparicayaḥ prasarastu visarpaṇam | nīvākastu prayāmaḥ syātsannidhiḥ sannikarṣaṇam ||
3.2.24
lavo’bhilāvo lavane niṣpāvaḥ pavane pavaḥ | prastāvaḥ syādavasarastrasaraḥ sūtraveṣṭanam ||
3.2.25
prajanaḥ syādupasaraḥ praśrayapraṇayau samau | dhīśaktirniṣkramo’strī tu saṃkramo durgasañcaraḥ ||
3.2.26
pratyutkramaḥ prayogārthaḥ prakramaḥ syādupakramaḥ | syādabhyādānamuddhāta ārambhaḥ sambhramastva...
3.2.27
pratibandhaḥ praviṣṭambho’vanāyastu nipātanam | upalambhastvanubhavaḥ samālambho vilepanam ||
3.2.28
vipralambho viprayogo vilambhastvatisarjanam | viśrāvastu pratikhyātiravekṣā pratijāgaraḥ ||
3.2.29
nipāṭhanipaṭhau pāṭhe temastemau samundane | ādīnavāsravau kleśe melake saṅgasaṅgamau ||
3.2.30
saṃvīkṣaṇaṃ vicayanaṃ mārgaṇaṃ mṛgaṇā mṛgaḥ | parirambhaḥ pariṣvaṅgaḥ saṃśleṣa upagūhanam ||
3.2.31
nirvarṇanaṃ tu nidhyānaṃ darśanālokanekṣaṇam | pratyākhyānaṃ nirasanaṃ pratyādeśo nirākṛtiḥ ||
3.2.32
upaśāyo viśāyaśca paryāyaśayanārthakau | artanaṃ ca ṛtīyā ca hṛṇīyā ca ghṛṇārthakāḥ ||
3.2.33
syādvyatyāso viparyāso vyatyayaśca viparyaye | paryayo’tikramastasminnatipāta upātyayaḥ ||