Amarakośaḥ Devanāgarī
2.8.23
rahaścopāṃśu cāliṅge rahasyaṃ tadbhave triṣu | samau visrambhaviśvāsau bhreṣo bhraṃśo yathocitāt ||
2.8.24
abhreṣanyāyakalpāstu deśarūpaṃ samañjasam | yuktamaupayikaṃ labhyaṃ bhajamānābhinītavat ||
2.8.25
nyāyyaṃ ca triṣu ṣaṭsaṃpradhāraṇā tu samarthanam | avavādastu nirdeśo nideśaḥ śāsanaṃ ca saḥ ||
2.8.26
śiṣṭiścājñā ca saṃsthā tu maryādā dhāraṇā sthitiḥ | āgo’parādho mantuśca same tūddānabandhane ||
2.8.27
dvipādyo dviguṇo daṇḍo bhāgadheyaḥ karo baliḥ | ghaṭṭādideyaṃ śulko’strī prābhṛtaṃ tu pradeśanam ||
2.8.28
upāyanamupagrāhyamupahārastathopadā | yautakādi tu yaddeyaṃ sudāyo haraṇaṃ ca tat ||
2.8.29
tatkālastu tadātvaṃ syāduttaraḥ kāla āyatiḥ | sāṃdṛṣṭikaṃ phalaṃ sadya udarkaḥ phalamuttaram ||
2.8.30
adṛṣṭaṃ vahnitoyādi dṛṣṭaṃ svaparacakrajam | mahībhujāmahibhayaṃ svapakṣaprabhavaṃ bhayam ||
2.8.31
prakriyā tvadhikāraḥ syāccāmaraṃ tu prakīrṇakam | nṛpāsanaṃ yattadbhadrāsanaṃ siṃhāsanaṃ tu tat ||
2.8.32
haimaṃ chatraṃ tvātapatraṃ rājñastu nṛpalakṣma tat | bhadrakumbhaḥ pūrṇakumbho bhṛṅgāraḥ kanakālu...
2.8.33
niveśaḥ śibiraṃ ṣaṇḍhe sajjanaṃ tūparakṣaṇam | hastyaśvarathapādātaṃ senāṅgaṃ syāccatuṣṭayam ||
2.8.34
dantī dantāvalo hastī dvirado’nekapo dvipaḥ | mataṅgajo gajo nāgaḥ kuñjaro vāraṇaḥ karī ||
2.8.35
ibhaḥ stamberamaḥ padmī yūthanāthastu yūthapaḥ | madotkaṭo madakalaḥ kalabhaḥ kariśāvakaḥ ||
2.8.36
prabhinno garjito mattaḥ samāvudvāntanirmadau | hāstikaṃ gajatā vṛnde kariṇī dhenukā vaśā ||
2.8.37
gaṇḍaḥ kaṭo mado dānaṃ vamathuḥ karaśīkaraḥ | kumbhau tu piṇḍau śirasastayormadhye viduḥ pumān ||
2.8.38
avagraho lalāṭaṃ syādīṣikā tvakṣikūṭakam | apāṅgadeśo niryāṇaṃ karṇamūlaṃ tu cūlikā ||
2.8.39
adhaḥ kumbhasya vāhitthaṃ pratimānamadho’sya yat | āsanaṃ skandhadeśaḥ syātpadmakaṃ bindujālakam ||
2.8.40
pārśvabhāgaḥ pakṣabhāgo dantabhāgastu yo’grataḥ | dvau pūrvapaścājjaṅghādideśau gātrāvare kramāt ||
2.8.41
totraṃ veṇukamālānaṃ bandhastambhe’tha śṛṅkhale | anduko nigaḍo’strī syādaṅkuśo’strī sṛṇiḥ striyā...
2.8.42
dūṣyā kakṣyā varatrā syātkalpanā sajjanā same | praveṇyāstaraṇaṃ varṇaḥ paristomaḥ kutho dvayoḥ ||
2.8.43
vītaṃ tvasāraṃ hastyaśvaṃ vārī tu gajabandhanī | ghoṭake vītituragaturaṅgāśvaturaṅgamāḥ ||
2.8.44
vājivāhārvagandharvahayasaindhavasaptayaḥ | ājāneyāḥ kulīnāḥ syurvinītāḥ sādhuvāhinaḥ ||
2.8.45
vanāyujāḥ pārasīkāḥ kāmbojāḥ bāhlikā hayāḥ | yayuraśvo’śvamedhīyo javanastu javādhikaḥ ||
2.8.46
pṛṣṭhyaḥ sthaurī sitaḥ karko rathyo voḍhā rathasya yaḥ | bālaḥ kiśoro vāmyaśvā vaḍavā vāḍavaṃ gaṇ...
2.8.47
triṣvāśvīnaṃ yadaśvena dinenaikena gamyate | kaśyaṃ tu madhyamaśvānāṃ heṣā hreṣā ca nisvanaḥ ||
2.8.48
nigālastu galoddeśo vṛnde tvaśvīyamaśvavat | āskanditaṃ dhauritakaṃ recitamvalgitaṃ plutam ||
2.8.49
gatayo’mūḥ pañca dhārā ghoṇā tu prothamastriyām | kavikā tu khalīno’strī śaphaṃ klībe khuraḥ pumā...
2.8.50
puccho’strī lūmalāṅgūle vālahastaśca vāladhiḥ | triṣūpāvṛttaluṭhitau parāvṛtte muhurbhuvi ||
2.8.51
yāne cakriṇi yuddhārthe śatāṅgaḥ syandano rathaḥ | asau puṣparathaścakrayānaṃ na samarāya yat ||
2.8.52
karṇīrathaḥ pravahaṇaṃ ḍayanaṃ ca samaṃ trayam | klībe’naḥ śakaṭo’strī syādgantrī kambalivāhyakam ||
2.8.53
śibikā yāpyayānaṃ syāddolā preṅkhādikā striyām | ubhau tu dvaipavaiyāghrau dvīpicarmāvṛte rathe ||
2.8.54
pāṇḍukambalasaṃvītaḥ syandanaḥ pāṇḍukambalī | rathe kāmbalavāstrādyāḥ kambalādibhirāvṛte ||
2.8.55
triṣu dvaipādayo rathyā rathakaṭyā rathavraje | dhūḥ strī klībe yānamukhaṃ syādrathāṅgamapaskaraḥ ||
2.8.56
cakraṃ rathāṅgaṃ tasyānte nemiḥ strī syātpradhiḥ pumān | piṇḍikā nābhirakṣāgrakīlake tu dvayoraṇi...
2.8.57
rathaguptirvarūtho nā kūbarastu yugandharaḥ | anukarṣo dārvadhaḥsthaṃ prāsaṅgo nā yugādyugaḥ ||
2.8.58
sarvaṃ syādvāhanaṃ yānaṃ yugyaṃ patraṃ ca dhoraṇam | paramparāvāhanaṃ yattadvainītakamastriyām ||
2.8.59
ādhoraṇā hastipakā hastyārohā niṣādinaḥ | niyantā prājitā yantā sūtaḥ kṣattā ca sārathiḥ ||
2.8.60
savyeṣṭhadakṣiṇasthau ca saṃjñā rathakuṭumbinaḥ | rathinaḥ syandanārohā aśvārohāstu sādinaḥ ||
2.8.61
bhaṭā yodhāśca yoddhāraḥ senā rakṣāstu sainikāḥ | senāyāṃ samavetā ye sainyāste sainikāśca te ||
2.8.62
balino ye sahasreṇa sāhasrāste sahasriṇaḥ | paridhisthaḥ paricaraḥ senānīrvāhinīpatiḥ ||
2.8.63
kañcuko vārabāṇo’strī yattu madhye sakañcukāḥ | badhnanti tatsārasanamadhikāṅgo’tha śīrṣakam ||
2.8.64
śīrṣaṇyaṃ ca śirastre’tha tanutraṃ varma daṃśanam | uraśchadaḥ kaṅkaṭako jāgaraḥ kavaco’striyām ||
2.8.65
āmuktaḥ pratimuktaśca pinaddhaścāpinaddhavat | saṃnaddho varmitaḥ sajjo daṃśito vyuḍhakaṅkaṭaḥ ||
2.8.66
triṣvāmuktādayo varmabhṛtāṃ kāvacikaṃ gaṇe | padātipattipadagapādātikapadājayaḥ ||
2.8.67
padgaśca padikaścātha pādātaṃ pattisaṃhatiḥ | śastrājīve kāṇḍapṛṣṭhāyudhīyāyudhikāḥ samāḥ ||
2.8.68
kṛtahastaḥ suprayogaviśikhaḥ kṛtapuṅkhavat | aparāddhapṛṣatko’sau lakṣyādyaścyutasāyakaḥ ||
2.8.69
dhanvī dhanuṣmāndhānuṣko niṣaṅgyastrī dhanurdharaḥ | syātkāṇḍavāṃstu kāṇḍīraḥ śāktīkaḥ śaktihetik...
2.8.70
yāṣṭīkapāraśvadhikau yaṣṭiparśvadhahetikau | naistriṃśiko’sihetiḥ syātsamau prāsikakauntikau ||
2.8.71
carmī phalakapāṇiḥ syātpatākī vaijayantikaḥ | anuplavaḥ sahāyaścānucaro’bhicaraḥ samāḥ ||
2.8.72
purogāgresarapraṣṭhāgrataḥ sarapuraḥ sarāḥ | purogamaḥ purogāmī mandagāmī tu mantharaḥ ||
2.8.73
jaṅghālo’tijavastulyau jaṅghākarikajāṅghikau | tarasvī tvarito vegī prajavī javano javaḥ ||
2.8.74
jayyo yaḥ śakyate jetuṃ jeyo jetavyamātrake | jaitrastu jetā yo gacchatyalaṃ vidviṣataḥ prati ||
2.8.75
so’bhyamitro’bhyamitrīyo’pyabhyamitrīṇa ityapi | ūrjasvalaḥ syādūrjasvī ya ūrjātiśayānvitaḥ ||
2.8.76
svādurasvānurasilo rathiro rathiko rathī | kāmaṅgāmyanukāmīno hyatyantīnastathā bhṛśam ||
2.8.77
śūro vīraśca vikrānto jetā jiṣṇuśca jitvaraḥ | sāṃyugīno raṇe sādhuḥ śastrājīvādayastriṣu ||
2.8.78
dhvajinī vāhinī senā pṛtanānīkinī camūḥ | varūthinī balaṃ sainyaṃ cakraṃ cānīkamastriyām ||
2.8.79
vyūhastu balavinyāso bhedādaṇḍādayo yudhi | pratyāsāro vyūhapārṣṇiḥ sainyapṛṣṭhe pratigrahaḥ ||
2.8.80
ekebhaikarathā tryaśvā pattiḥ pañcapadātikā | pattyaṅgaistriguṇaiḥ sarvaiḥ kramādākhyā yathottara...
2.8.81
senāmukhaṃ gulmagaṇau vāhinī pṛtanā camūḥ | anīkinī daśānīkinyakṣauhiṇyatha sampadi ||
2.8.82
sampattiḥ śrīśca lakṣmīśca vipattyāṃ vipadāpadau | āyudhaṃ tu praharaṇaṃ śastramastramathāstriyau ||
2.8.83
dhanuścāpau dhanvaśarāsanakodaṇḍakārmukam | iṣvāso’pyatha karṇasya kālapṛṣṭhaṃ śarāsanam ||
2.8.84
kapidhvajasya gāṇḍīvagāṇḍivau punnapuṃsakau | koṭirasyāṭanī godhātale jyāghātavāraṇe ||
2.8.85
lastakastu dhanurmadhyaṃ morvī jyā śiñjinī guṇaḥ | syātpratyālīḍhamālīḍhamityādi sthānapañcakam ||
2.8.86
lakṣaṃ lakṣyaṃ śaravyaṃ ca śarābhyāsa upāsanam | pṛṣatkabāṇaviśikhā ajihmagakhagāśugāḥ ||
2.8.87
kalambamārgaṇaśarāḥ patrī ropa iṣurdvayoḥ | prakṣveḍanāstu nārācāḥ pakṣo vājastriṣūttare ||
2.8.88
nirastaḥ prahite bāṇe viṣākte digdhaliptakau | tūṇopāsaṅgatūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayoḥ ||
2.8.89
tūṇyāṃ khaḍge tu nistriṃśacandrahāsāsiriṣṭayaḥ | kaukṣeyako maṇḍalāgraḥ karavālaḥ kṛpāṇavat ||
2.8.90
tsaruḥ khaḍgādimuṣṭau syānmekhalā tannibandhanam | phalako’strī phalaṃ carma saṃgrāho muṣṭirasya ...
2.8.91
drughaṇo mudgaraghanau syādīlī karavālikā | bhindipālaḥ sṛgastulyau parighaḥ parighātinaḥ ||
2.8.92
dvayoḥ kuṭhāraḥ svadhitiḥ paraśuśca paraśvadhaḥ | syācchstrī cāsiputrī ca churikā cāsidhenukā ||
2.8.93
vā puṃsi śalyaṃ śaṅkurnā sarvalā tomaro’striyām | prāsastu kuntaḥ koṇastu striyaḥ pālyaśrikoṭayaḥ ||
2.8.94
sarvābhisāraḥ sarvaughaḥ sarvasannahanārthakaḥ | lohābhisāro’strabhṛtāṃ rājñāṃ nīrājanāvidhiḥ ||
2.8.95
yatsenayābhigamanamarau tadabhiṣeṇanam | yātrā vrajyābhinirvāṇaṃ prasthānaṃ gamanaṃ gamaḥ ||
2.8.96
syādāsāraḥ prasaraṇaṃ pracakraṃ calitārthakam | ahitānpratyabhītasya raṇe yānamabhikramaḥ ||
2.8.97
vaitālikā bodhakarāścākrikā ghāṇṭikārthakāḥ | syurmāgadhāstu magadhā bandinaḥ stutipāṭhakāḥ ||
2.8.98
saṃśaptakāstu samayātsaṃgrāmādanivartinaḥ | reṇurdvayoḥ striyāṃ dhūliḥ pāṃsurnā na dvayo rajaḥ ||
2.8.99
cūrṇe kṣodaḥ samutpiñjapiñjalau bhṛśamākule | patākā vaijayantī syātketanaṃ dhvajamastriyām ||
2.8.100
sā vīrāśaṃsanaṃ yuddhabhūmiryātibhayapradā | ahaṃpūrvamahaṃpūrvamityahaṃpūrvikā striyām ||
2.8.101
āhopuruṣikā darpādyā syātsaṃbhāvanātmani | ahamahamikā tu sā syātparasparaṃ yo bhavatyahaṅkāraḥ ||
2.8.102
draviṇaṃ taraḥ sahobalaśauryāṇi sthāma śuṣmaṃ ca | śaktiḥ parākramaḥ prāṇo vikramastvatiśaktitā ||
2.8.103
vīrapānaṃ tu yatpānaṃ vṛtte bhāvini vāraṇe | yuddhamāyodhanaṃ janyaṃ pradhanaṃ pravidāraṇam ||
2.8.104
mṛdhamāskandanaṃ saṃkhyaṃ samīkaṃ sāṃparāyikam | astriyāṃ samarānīkaraṇāḥ kalahavigrahau ||
2.8.105
samprahārābhisampāta kalisaṃsphoṭa saṃyugāḥ | abhyāmarda samāghāta saṃgrāmābhyāgamāhavāḥ ||
2.8.106
samudāyaḥ striyaḥ saṃyatsamityājisamidyudhaḥ | niyuddhaṃ bāhuyuddhe’tha tumulaṃ raṇasaṅkule ||
2.8.107
kṣveḍā tu siṃhanādaḥ syātkariṇāṃ ghaṭanā ghaṭā | krandanaṃ yodhasaṃrāvo bṛṃhitaṃ karigarjitam ||
2.8.108
visphāro dhanuṣaḥ svānaḥ patāhāḍambaro samau | prasabhaṃ tu balātkāro haṭho’tha skhalitaṃ chalam ||
2.8.109
ajanyaṃ klībamutpāta upasargaḥ samaṃ trayam | mūrchā tu kaśmalaṃ moho’pyavamardastu pīḍanam ||
2.8.110
abhyavaskandanaṃ tvabhyāsādanaṃ vijayo jayaḥ | vairaśuddhiḥ pratīkāro vairaniryātanaṃ ca sā ||
2.8.111
pradrāvoddrāvasaṃdrāvasaṃdāvā vidravo dravaḥ | apakramo’payānaṃ ca raṇe bhaṅgaḥ parājayaḥ ||
2.8.112
parājitaparābhūtau triṣu naṣṭatirohitau | pramāpaṇaṃ nibarhaṇaṃ nikāraṇaṃ viśāraṇam ||
2.8.113
pravāsanaṃ parāsanaṃ niṣūdanaṃ nihiṃsanam | nirvāsanaṃ saṃjñapanaṃ nirgranthanamapāsanam ||
2.8.114
nistarhaṇaṃ nihananaṃ kṣaṇanaṃ parivarjanam | nirvāpaṇaṃ viśasanaṃ māraṇaṃ pratighātanam ||
2.8.115
udvāsanapramathanakrathanojjāsanāni ca | ālambhapiñjaviśaraghātonmāthavadhā api ||
2.8.116
syātpañcatā kāladharmo diṣṭāntaḥ pralayo’tyayaḥ | anto nāśo dvayormṛtyurmaraṇaṃ nidhano’striyām ||
2.8.117
parāsuprāptapañcatvaparetapretasaṃsthitāḥ | mṛtapramītau triṣvete citā cityā citiḥ striyām ||
2.8.118
kabandho’strī kriyāyuktamapamūrdhakalevaram | śmaśānaṃ syātpitṛvanaṃ kuṇapaḥ śavamastriyām ||
2.8.119
pragrahopagrahau bandyāṃ kārā syātbandhanālaye | pūṃsi bhūmnyasavaḥ prāṇāścaivaṃ jīvo’sudhāraṇam ||
2.8.120
āyurjīvitakālo nā jīvaturjīvanauṣadham | ||
2.9.1
ūravyā ūrujā aryā vaiśyā bhūmispṛśo viśaḥ | ājīvo jīvikā vārtā vṛttirvartanajīvane ||
2.9.2
striyāṃ kṛṣiḥ pāśupālyaṃ vāṇijyaṃ ceti vṛttayaḥ | sevā śvavṛttiranṛtaṃ kṛṣiruñchaśilaṃ tvṛtam ||