Amarakośaḥ Devanāgarī
2.9.3
dve yācitāyācitayoryathāsaṃkhyaṃ mṛtāmṛte | satyānṛtaṃ vaṇigbhāvaḥ syādṛṇaṃ paryudañcanam ||
2.9.4
uddhāro’rthaprayogastu kusīdaṃ vṛddhijīvikā | yācñayāptaṃ yācitakaṃ nimayādāpamityakam ||
2.9.5
uttamarṇādhamarṇau dvau prayoktṛgrāhakau kramāt | kusīdiko vārdhuṣiko vṛddhyājīvaśca vārdhuṣiḥ ||
2.9.6
kṣetrājīvaḥ karṣakaśca kṛṣikaśca kṛṣīvalaḥ | kṣetraṃ vraiheyaśāleyaṃ vrīhiśālyudbhavo hi yat ||
2.9.7
yavyaṃ yavakyaṃ ṣaṣṭikyaṃ yavādibhavanaṃ hi yat | tilyaṃ tailīnavanmāṣomāṇubhaṅgā dvirūpatā ||
2.9.8
maudgīnakaudravīṇādi śeṣadhānyodbhavakṣamam | śākakṣetrādike śākaśākaṭaṃ śākaśākinam ||
2.9.9
bījākṛtaṃ tūptakṛṣṭe sītyaṃ kṛṣṭaṃ ca halyavat | triguṇākṛtaṃ tṛtīyākṛtaṃ trihalyaṃ trisītyamapi ...
2.9.10
dviguṇākṛte tu sarvaṃ pūrvaṃ śambākṛtamapīha | droṇāḍhakādivāpādau drauṇikāḍhakikādayaḥ ||
2.9.11
khārīvāpastu khārīka uttamarṇādayastriṣu | punnapuṃsakayorvapraḥ kedāraḥ kṣetramasya tu ||
2.9.12
kaidārakaṃ syātkaidāryaṃ kṣetraṃ kaidārikaṃ gaṇe | loṣṭāni leṣṭavaḥ puṃsi koṭiśo loṣṭabhedanaḥ ||
2.9.13
prājanaṃ todanaṃ totraṃ khanitramavadāraṇe | dātraṃ lavitramābandho yotraṃ yoktramatho phalam ||
2.9.14
nirīśaṃ kuṭakaṃ phālaḥ kṛṣako lāṅgalaṃ halam | godāraṇaṃ ca śīro’tha śamyā strī yugakīlakaḥ ||
2.9.15
īṣā lāṅgaladaṇḍaḥ syātsītā lāṅgalapaddhatiḥ | puṃsi medhiḥ khale dāru nyastaṃ yatpaśubandhane ||
2.9.16
āśurvrīhiḥ pāṭalaḥ syācchitaśūkayavau samau | tokmastu tatra harite kalāyastu satīnakaḥ ||
2.9.17
hareṇureṇukau cāsminkoradūṣastu kodravaḥ | maṅgalyako masūro’tha makuṣṭaka mayuṣṭakau ||
2.9.18
vanamudge sarṣape tu dvau tantubhakadambakau | siddhārthastveṣa dhavalo godhūmaḥ sumanaḥ samau ||
2.9.19
syādyāvakastu kulmāṣaścaṇako harimanthakaḥ | dvau tile tilapejaśca tilapiñjaśca niṣphale ||
2.9.20
kṣavaḥ kṣutābhijanano rājikā kṛṣṇikāsurī | striyau kaṅgupriyaṅgū dve atasī syādumā kṣumā ||
2.9.21
mātulānī tu bhaṅgāyāṃ vrīhi bhedastvaṇuḥ pumān | kiṃśāruḥ sasyaśūkaṃ syātkaṇiśaṃ sasyamañjarī ||
2.9.22
dhānyaṃ vrīhiḥ stambakariḥ stambo gucchastṛṇādinaḥ | nāḍī nālañca kāṇḍo’sya palālo’strī saniṣphal...
2.9.23
kaḍaṅgaro busaṃ klībe dhānyatvaci tuṣaḥ pumān | śūko’strī ślakṣṇatīkṣṇāgre śamī śimbā triṣūttare ||
2.9.24
ṛddhamāvasitaṃ dhānyaṃ pūtaṃ tu bahulīkṛtam | māṣādayaḥ śamīdhānye śūkadhānye yavādayaḥ ||
2.9.25
śālayaḥ kalamādyāśca ṣaṣṭikādyāśca puṃsyamī | tṛṇadhānyāni nīvārāḥ strī gavedhurgavedhukā ||
2.9.26
ayograṃ musalo’strī syādudūkhalamulūkhalam | prasphoṭanaṃ śūrpamastrī cālanī tituḥ pumān ||
2.9.27
syūtaprasevau kaṇḍolapiṭau kaṭakiliñjakau | samānau rasavatyāṃ tu pākasthānamahānase ||
2.9.28
paurogavastadadhyakṣaḥ sūpakārāstu ballavāḥ | ārālikā āndhasikāḥ sūdā audanikā guṇāḥ ||
2.9.29
āpūpikaḥ kāndaviko bhakṣyakāra ime triṣu | aśmantamuddhānamadhiśrayaṇī cullirantikā ||
2.9.30
aṅgāradhānikāṅgāraśakaṭyapi hasantyapi | hasanyapyatha na strī syādaṅgāro’lātamulmukam ||
2.9.31
klībe’mbarīṣaṃ bhrāṣṭro nā kandurvā svedanī striyām | aliñjaraḥ syānmaṇikaḥ karkaryālurgalantikā ||
2.9.32
piṭharaḥ sthālyukhā kuṇḍaṃ kalaśastu triṣu dvayoḥ | ghaṭaḥ kuṭanipāvastrī śarāvo vardhamānakaḥ ||
2.9.33
ṛjīṣaṃ piṣṭapacanaṃ kaṃso’strī pānabhājanam | kutūḥ kṛtteḥ snehapātraṃ saivālpā kutupaḥ pumān ||
2.9.34
sarvamāvapanaṃ bhāṇḍaṃ pātrāmatraṃ ca bhājanam | darviḥ kambiḥ khajākā ca syāttardūrdāruhastakaḥ ||
2.9.35
astrī śākaṃ haritakaṃ śigrurasya tu nāḍikā | kalambaśca kaḍambaśca vesavāra upaskaraḥ ||
2.9.36
tintiḍīkaṃ ca cukraṃ ca vṛkṣāmlamatha vellajam | marīcaṃ kolakaṃ kṛṣṇamūṣaṇaṃ dharmapattanam ||
2.9.37
jīrako jaraṇo’jāji kaṇā kṛṣṇe tu jīrake | suṣavī kāravī pṛthvī pṛthuḥ kālopakuñjikā ||
2.9.38
ārdrakaṃ śṛṅgaberaṃ syādathacchatrā vitunnakam | kustumburu ca dhānyākamatha śuṇṭhī mahauṣadham ||
2.9.39
strīnapuṃsakayorviśvaṃ nāgaraṃ viśvabheṣajam | āranālakasauvīrakulmāṣābhiṣutāni ca ||
2.9.40
avantisomadhānyāmlakuñjalāni ca kāñjike | sahasravedhi jatukaṃ bālhīkaṃ hiṅgu rāmaṭham ||
2.9.41
tatpatrī kāravī pṛthvī bāṣpikā kabarī pṛthuḥ | niśākhyā kāñcanī pītā haridrā varavarṇinī ||
2.9.42
sāmudraṃ yattu lavaṇamakṣīvaṃ vaśiraṃ ca tat | saindhavo’strī śītaśivaṃ māṇimanthaṃ ca sindhuje ||
2.9.43
raumakaṃ vasukaṃ pākyaṃ viḍaṃ ca kṛtake dvayam | sauvarcale’kṣarucake tilakaṃ tatra mecake ||
2.9.44
matsyaṇḍī phāṇitaṃ khaṇḍavikāraḥ śarkarā sitā | kūrcikā kṣīravikṛtiḥ syādrasālā tu mārjitā ||
2.9.45
syāttemanaṃ tu niṣṭhānaṃ triliṅgā vāsitāvadheḥ | śūlākṛtaṃ bhaṭitraṃ syācchūlyamukhyaṃ tu paiṭhar...
2.9.46
praṇītamupasaṃpannaṃ prayastaṃ syātsusaṃskṛtam | syātpicchilaṃ tu vijilaṃ saṃmṛṣṭaṃ śodhitaṃ same ||
2.9.47
cikkaṇaṃ masṛṇaṃ snigdhaṃ tulye bhāvitavāsite | āpakvaṃ paulirabhyūṣo lājāḥ puṃbhūmni cākṣatāḥ ||
2.9.48
pṛthukaḥ syāccipiṭako dhānā bhraṣṭayave striyaḥ | pūpo’pūpaḥ piṣṭakaḥ syātkarambho dadhisaktavaḥ ||
2.9.49
bhissā strī bhaktamandho’nnamodano’strī sadīdiviḥ | bhissaṭā dagdhikā sarvarasāgre maṇḍamastriyām ||
2.9.50
māsarācāmanisrāvā maṇḍe bhaktasamudbhave | yavāgūruṣṇikā śrāṇā vilepī taralā ca sā ||
2.9.51
mrakṣaṇābhyañjane tailaṃ kṛsarastu tilaudanaḥ | gavyaṃ triṣu gavāṃ sarvaṃ goviḍgomayastriyām ||
2.9.52
tattu śuṣkaṃ karīṣo’strī dugdhaṃ kṣīraṃ payassamam | payasyamājyadadhyādi drapsyaṃ dadhi ghanetar...
2.9.53
ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpirnavanītaṃ navodghṛtam | tattu haiyaṅgavīnaṃ yaddhyogodohodbhavaṃ ghṛtam ||
2.9.54
daṇḍāhataṃ kālaśeyamariṣṭamapi gorasaḥ | takraṃ hyudaśvinmathitaṃ pādāmbvardhāmbu nirjalam ||
2.9.55
maṇḍamdadhibhavaṃ mastu pīyūṣo’bhinavaṃ payaḥ | aśanāyā bubhukṣā kṣudgrāsastu kavalaḥ pumān ||
2.9.56
sapītiḥ strī tulyapānaṃ sagdhiḥ strī sahabhojanam | udanyā tu pipāsā tṛṭtarṣo jagdhistu bhojanam ||
2.9.57
jemanaṃ leha āhāro nighāso nyāda ityapi | sauhityaṃ tarpaṇaṃ tṛptiḥ phelā bhuktasamujjhitam ||
2.9.58
kāmaṃ prakāmaṃ paryāptaṃ nikāmeṣṭaṃ yathepsitam | gope gopālagosaṃkhyagodhugābhīravallavāḥ ||
2.9.59
gomahiṣyādikaṃ pādabandhanaṃ dvau gavīśvare | gomāngomī gokulaṃ tu godhanaṃ syādgavāṃ vraje ||
2.9.60
triṣvāśitaṅgavīnaṃ tadgāvo yatrāśitāḥ purā | ukṣā bhadro balīvarda ṛṣabho vṛṣabho vṛṣaḥ ||
2.9.61
anaḍvānsaurabheyo gaurukṣṇāṃ saṃhatiraukṣakam | gavyā gotrā gavāṃ vatsadhenvorvātsakadhainuke ||
2.9.62
vṛṣo mahānmahokṣaḥ syādvṛddhokṣastu jaradgavaḥ | utpanna ukṣā jātokṣaḥ sadyo jātastu tarṇakaḥ ||
2.9.63
śakṛtkaristu vatsasyāddamyavatsatarau samau | ārṣabhyaḥ ṣaṇḍatāyogyaḥ ṣaṇḍo gopatiriṭcaraḥ ||
2.9.64
skandhadeśe tvasya vahaḥ sāsnā tu galakambalaḥ | syānnastitastu nasyotaḥ praṣṭhavāḍyugapārśvagaḥ ||
2.9.65
yugādīnāṃ tu voḍhāro yugyaprāsaṅgyaśākaṭāḥ | khanati tena tadvoḍhāsyedaṃ hālikasairikau ||
2.9.66
dhurvahe dhurya dhaureya dhurīṇāḥ sadhurandharāḥ | ubhāvekadhurīṇaikadhurāvekadhurāvahe ||
2.9.67
sa tu sarvadhurīṇaḥ syādyo vai sarvadhurāvahaḥ | māheyī saurabheyī gaurusrā mātā ca śṛṅgiṇī ||
2.9.68
arjunyaghnyā rohiṇī syāduttamā goṣu naicikī | varṇādibhedātsaṃjñāḥ syuḥ śabalīdhavalādayaḥ ||
2.9.69
dvihāyanī dvivarṣā gaurekābdā tvekahāyanī | caturabdā caturhāyaṇyevaṃ tryabdā trihāyaṇī ||
2.9.70
vaśā vandhyāvatokā tu sravadgarbhātha sandhinī | ākrāntā vṛṣabheṇātha vehadgarbhopaghātinī ||
2.9.71
kālyopasaryā prajane praṣṭhauhī bālagarbhiṇī | syādacaṇḍī tu sukarā bahusūtiḥ pareṣṭukā ||
2.9.72
ciraprasūtā baṣkayaṇī dhenuḥ syānnavasūtikā | suvratā sukhasaṃdohyā pīnodhnī pīvarastanī ||
2.9.73
droṇakṣīrā droṇadugdhā dhenuṣyā bandhake sthitā | samāṃsamīnā sā yaiva prativarṣaṃ prasūyate ||
2.9.74
ūdhastu klībamāpīnaṃ samau śivakakīlakau | na puṃsi dāma sandānaṃ paśurajjustu dāmanī ||
2.9.75
vaiśākhamanthamanthāna manthāno manthadaṇḍake | kuṭharo daṇḍaviṣkambho manthanī gargarī same ||
2.9.76
uṣṭre kramelakamayamahāṅgāḥ karabhaḥ śiśuḥ | karabhāḥ syuḥ śṛṅkhalakā dāravaiḥ pādabandhanaiḥ ||
2.9.77
ajā chāgī śubhacchāgabastacchagalakā aje | meḍhrorabhroraṇorṇāyu meṣa vṛṣṇaya eḍake ||
2.9.78
uṣṭrorabhrājavṛnde syādauṣṭrakaurabhrakājakam | cakrīvantastu vāleyā rāsabhā gardabhāḥ kharāḥ ||
2.9.79
vaidehakaḥ sārthavāho naigamo vāṇijo vaṇik | paṇyājīvo hyāpaṇikaḥ krayavikrayikaśca saḥ ||
2.9.80
vikretā syādvikrayikaḥ krāyakakrayikau samau | vāṇijyaṃ tu vaṇijyā syānmūlyaṃ vasno’pyavakrayaḥ ||
2.9.81
nīvī paripaṇo mūladhanaṃ lābho’dhikaṃ phalam | paridānaṃ parīvarto naimeyaniyamāvapi ||
2.9.82
pumānupanidhirnyāsaḥ pratidānaṃ tadarpaṇam | kraye prasāritaṃ krayyaṃ kreyaṃ kretavyamātrake ||
2.9.83
vikreyaṃ paṇitavyaṃ ca paṇyaṃ krayyādayastriṣu | klībe satyāpanaṃ satyaṅkāraḥ satyākṛtiḥ striyām ||
2.9.84
vipaṇo vikrayaḥ saṃkhyāḥ saṃkhyeye hyādaśa triṣu | viṃśatyādyāḥ sadaikatve sarvāḥ saṃkhyeyasaṃkhy...
2.9.85
yautavaṃ druvayaṃ pāyyamiti mānārthakaṃ trayam | mānaṃ tulāṅguliprasthairguñjāḥ pañjādyamāṣakaḥ ||
2.9.86
te ṣoḍaśākṣaḥ karṣo’strī palaṃ karṣacatuṣṭayam | suvarṇabistau hemno’kṣe kurubistastu tatpale ||
2.9.87
tulā striyāṃ palaśataṃ bhāraḥ syādviṃśatistulāḥ | ācito daśa bhārāḥ syuḥ śākaṭo bhāra ācitaḥ ||
2.9.88
kārṣāpaṇaḥ kārṣikaḥ syāt kārṣike tāmrike paṇaḥ | astriyāmāḍhakadroṇau khārī vāho nikuñcakaḥ ||
2.9.89
kuḍavaḥ prastha ityādyāḥ parimāṇārthakāḥ pṛthak | pādasturīyo bhāgaḥ syādaṃśabhāgau tu vaṇṭake ||
2.9.90
dravyaṃ vittaṃ svāpateyaṃ rikthamṛkthaṃ dhanaṃ vasu | hiraṇyaṃ draviṇaṃ dyumnamartharaivibhavā ap...
2.9.91
syātkośaśca hiraṇyaṃ ca hemarūpye kṛtākṛte | tābhyāṃ yadanyattatkupyaṃ rūpyaṃ taddvayamāhatam ||
2.9.92
gārutmataṃ marakatamaśmagarbho harinmaṇiḥ | śoṇaratnaṃ lohitakaḥ padmarāgo’tha mauktikam ||
2.9.93
muktātha vidrumaḥ puṃsi pravālaṃ punnapuṃsakam | ratnaṃ maṇirdvayoraśmajātau muktādike’pi ca ||
2.9.94
svarṇaṃ suvarṇaṃ kanakaṃ hiraṇyaṃ hemakāṭakam | tapanīyaṃ śātakumbhaṃ gāṅgeyaṃ bharma karburam ||
2.9.95
cāmīkaraṃ jātarūpaṃ mahārajatakāñcane | rukmaṃ kārtasvaraṃ jāmbūnadamaṣṭāpado’striyām ||
2.9.96
alaṅkārasuvarṇaṃ yacchṛṅgīkanakamityadaḥ | durvarṇaṃ rajataṃ rūpyaṃ kharjūraṃ śvetamityapi ||
2.9.97
rītiḥ striyāmārakūṭo na striyāmatha tāmrakam | śulbaṃ mlecchamukhaṃ dvyaṣṭavariṣṭodumbarāṇi ca ||
2.9.98
loho’strī śastrakaṃ tīkṣṇaṃ piṇḍaṃ kālāyasāyasī | aśmasāro’tha maṇḍūraṃ siṃhāṇamapi tanmale ||
2.9.99
sarvaṃ ca taijasaṃ lauhaṃ vikārastvayasaḥ kuśī | kṣāraḥ kāco’tha capalo rasaḥ sūtaśca pārade ||
2.9.100
gavalaṃ māhiṣaṃ śṛṅgamabhrakaṃ girijāmale | srotoñjanaṃ tu sauvīraṃ kāpotāñjanayāmune ||
2.9.101
tutthāñjanaṃ śikhigrīvaṃ vitunnakamayūrake | karparī dārvikākvāthodbhavaṃ tutthaṃ rasāñjanam ||
2.9.102
rasagarbhaṃ tārkṣyaśailaṃ gandhāśmani tu gandhikaḥ | saugandhikaśca cakṣuṣyākulālyau tu kulatthik...