Amarakośaḥ Devanāgarī

2.6.126

lākṣā rākṣā jatu klībe yāvo’lakto drumāmayaḥ | lavaṅgaṃ devakusumaṃ śrīsaṃjñamatha jāyakam ||

2.6.127

kālīyakaṃ ca kālānusāryaṃ cātha samārthakam | vaṃśikāgururājārhalohakṛmijajoṅgakam ||

2.6.128

kālāgurvaguru syāttu maṅgalyā malligandhi yat | yakṣadhūpaḥ sarjaraso rālasarvarasāvapi ||

2.6.129

bahurūpo’pyatha vṛkadhūpakṛtrimadhūpakau | turuṣkaḥ piṇḍakaḥ sihlo yāvano’pyatha pāyasaḥ ||

2.6.130

śrīvāso vṛkadhūpo’pi śrīveṣṭasaraladravau | mṛganābhirmṛgamadaḥ kastūrī cātha kolakam ||

2.6.131

kakkolakaṃ kośaphalamatha karpūramastriyām | ghanasāraścandrasaṃjñaḥ sitābhro himavālukā ||

2.6.132

gandhasāro malayajo bhadraśrīścandano’striyām | tailaparṇikagośīrṣe haricandanamastriyām ||

2.6.133

tilaparṇī tu patrāṅgaṃ rañjanaṃ raktacandanam | kucandanaṃ cātha jātīkośajātīphale same ||

2.6.134

karpūrāgurukastūrīkakkolairyakṣakardamaḥ | gātrānulepanī vartirvarṇakaṃ syādvilepanam ||

2.6.135

cūrṇāni vāsayogāḥ syurbhāvitaṃ vāsitaṃ triṣu | saṃskāro gandhamālyādyairyaḥ syāttadadhivāsanam ||

2.6.136

mālyaṃ mālāsrajau mūrdhni keśamadhye tu garbhakaḥ | prabhraṣṭakaṃ śikhālambi puronyastaṃ lalāmaka...

2.6.137

prālambamṛjulambi syātkaṇṭhādvaikakṣikaṃ tu tat | yattiryakkṣiptamurasi śikhāsvāpīḍaśekharau ||

2.6.138

racanā syātparisyanda ābhogaḥ paripūrṇatā | upadhānaṃ tūpabarhaḥ śayyāyāṃ śayanīyavat ||

2.6.139

śayanaṃ mañcaparyaṅkapalyaṅkāḥ khaṭvayā samāḥ | gendukaḥ kanduko dīpaḥ pradīpaḥ pīṭhamāsanam ||

2.6.140

samudgakaḥ sampuṭakaḥ pratigrāhaḥ patadgrahaḥ | prasādhanī kaṅkatikā piṣṭātaḥ paṭavāsakaḥ ||

2.6.141

darpaṇe mukurādarśau vyajanaṃ tālavṛntakam | ||

2.7.1

santatirgotrajananakulānyabhijanānvayau | vaṃśo’nvavāyaḥ santāno varṇāḥ syurbrāhmaṇādayaḥ ||

2.7.2

viprakṣatriyaviṭśūdrāścāturvarṇyamiti smṛtam | rājabījī rājavaṃśyo bījyastu kulasaṃbhavaḥ ||

2.7.3

mahākulakulīnāryasabhyasajjanasādhavaḥ | brahmacārī gṛhī vānaprastho bhikṣuścatuṣṭaye ||

2.7.4

āśramo’strī dvijātyagrajanmabhūdevavāḍavāḥ | vipraśca brāhmaṇo’sau ṣaṭkarmā yāgādibhirvṛtaḥ ||

2.7.5

vidvānvipaściddoṣajñaḥ sansudhīḥ kovido budhaḥ | dhīro manīṣī jñaḥ prājñaḥ saṃkhyāvānpaṇḍitaḥ kav...

2.7.6

dhīmānsūriḥ kṛtī kṛṣṭirlabdhavarṇo vicakṣaṇaḥ | dūradarśī dīrghadarśī śrotriyacchāndasau samau ||

2.7.7

mīmāṃsako jaiminīye vedāntī brahmavādini | vaiśeṣike syādaulūkyaḥ saugataḥ śūnyavādini ||

2.7.8

naiyāyikastvakṣapādaḥ syātsyādvādika ārhakaḥ | cārvākalaukāyatikau satkārye sāṃkhyakāpilau ||

2.7.9

upādhyāyo’dhyāpako’tha syānniṣekādikṛdguruḥ | mantravyākhyākṛdācārya ādeṣṭā tvadhvare vratī ||

2.7.10

yaṣṭā ca yajamānaśca sa somavati dīkṣitaḥ | ijyāśīlo yāyajūko yajvā tu vidhineṣṭavān ||

2.7.11

sa gīrpatīṣṭyā sthapatiḥ somapīthī tu somapāḥ | sarvavedāḥ sa yeneṣṭo yāgaḥ sarvasvadakṣiṇaḥ ||

2.7.12

anūcānaḥ pravacane sāṅge’dhītī gurostu yaḥ | labdhānujñaḥ samāvṛttaḥ sutvā tvabhiṣave kṛte ||

2.7.13

chātrāntevāsinau śiṣye śaikṣāḥ prāthamakalpikāḥ | ekabrahmavratācārā mithaḥ sabrahmacāriṇaḥ ||

2.7.14

satīrthyāstvekaguravaścitavānagnimagnicit | pāramparyopadeśe syādaitihyamitihāvyayam ||

2.7.15

upajñā jñānamādyaṃ syājjñātvārambha upakramaḥ | yajñaḥ savo’dhvaro yāgaḥ saptatanturmakhaḥ kratuḥ ||

2.7.16

pāṭho homaścātithīnāṃ saparyā tarpaṇaṃ baliḥ | ete pañcamahāyajñā brahmayajñādināmakāḥ ||

2.7.17

samajyā pariṣadgoṣṭhī sabhāsamitisaṃsadaḥ | āsthānī klībamāsthānaṃ strīnapuṃsakayoḥ sadaḥ ||

2.7.18

prāgvaṃśaḥ prāghavirgehātsadasyā vidhidarśinaḥ | sabhāsadaḥ sabhāstārāḥ sabhyāḥ sāmājikāśca te ||

2.7.19

adhvaryūdgātṛhotāro yajuḥsāmargvidaḥ kramāt | āgnīdhrādyā dhanairvāryā ṛtvijo yājakāśca te ||

2.7.20

vediḥ pariṣkṛtā bhumiḥ same sthaṇḍilacatvare | caṣālo yūpakaṭakaḥ kumbā sugahanā vṛtiḥ ||

2.7.21

yūpāgraṃ tarma nirmanthyadāruṇi tvaraṇirdvayoḥ | dakṣiṇāgnirgārhapatyāhavanīyau trayo’gnayaḥ ||

2.7.22

agnitrayamidaṃ tretā praṇītaḥ saṃskṛto’nalaḥ | samūhyaḥ paricāyyopacāyyāvagnau prayogiṇaḥ ||

2.7.23

yo gārhapatyādānīya dakṣiṇāgniḥ praṇīyate | tasminnānāyyo’thāgnāyī svāhā ca hutabhukpriyā ||

2.7.24

ṛksāmidhenī dhāyyā ca yā syādagnisamindhane | gāyatrīpramukhaṃ chando havyapāke caruḥ pumān ||

2.7.25

āmikṣā sā śṛtoṣṇe yā kṣīre syāddadhiyogataḥ | dhavitraṃ vyajanaṃ tadyadracitaṃ mṛgacarmaṇā ||

2.7.26

pṛṣadājyaṃ sadadhyājye paramānnaṃ tu pāyasam | havyakavye daivapitrye anne pātraṃ sruvādikam ||

2.7.27

dhruvopabhṛjjuhūrnā tu sruvo bhedāḥ srucaḥ striyaḥ | upākṛtaḥ paśurasau yo’bhimantrya kratau hata...

2.7.28

paramparākaṃ śamanaṃ prokṣaṇaṃ ca vadhārthakam | vācyaliṅgāḥ pramītopasampannaprokṣitā hate ||

2.7.29

sānnāyyaṃ haviragnau tu hutaṃ triṣu vaṣaṭkṛtam | dīkṣānto’vabhṛtho yajñe tatkarmārhaṃ tu yajñiyam ||

2.7.30

triṣvatha kratukarmeṣṭaṃ pūrtaṃ khātādi karma yat | amṛtaṃ vighaso yajñaśeṣabhojanaśeṣayoḥ ||

2.7.31

tyāgo vihāpitaṃ dānamutsarjanavisarjane | viśrāṇanaṃ vitaraṇaṃ sparśanaṃ pratipādanam ||

2.7.32

prādeśanaṃ nirvapaṇamapavarjanamaṃhatiḥ | mṛtārthaṃ tadahe dānaṃ triṣu syādaurdhvadehikam ||

2.7.33

pitṛdānaṃ nivāpaḥ syācchrāddhaṃ tatkarma śāstrataḥ | anvāhāryaṃ māsikeṃ’śo’ṣṭamo’hnaḥ kutapo’stri...

2.7.34

paryeṣaṇā parīṣṭiścānveṣaṇā ca gaveṣaṇā | sanistvadhyeṣaṇā yācñābhiśastiryācanārthanā ||

2.7.35

ṣaṭtu triṣvarghyamarghārthe pādyaṃ pādāya vāriṇi | kramādātithyātitheye atithyarthe’tra sādhuni ||

2.7.36

syurāveśika āganturatithirnā gṛhāgate | prāghūrṇikaḥ prāghūṇakaścābhyutthānaṃ tu gauravam ||

2.7.37

pūjā namasyāpacitiḥ saparyārcārhaṇāḥ samāḥ | varivasyā tu śuśrūṣā paricaryāpyupāsanā ||

2.7.38

vrajyāṭāṭyā paryaṭanaṃ caryā tvīryāpathe sthitiḥ | upasparśastvācamanamatha maunamabhāṣaṇam ||

2.7.39

prācetasaścādikaviḥ syānmaitrāvaruṇiśca saḥ | vālmīkiścātha gādheyo viśvāmitraśca kauśikaḥ ||

2.7.40

vyāso dvaipāyanaḥ pārāśaryaḥ satyavatīsutaḥ | ānupūrvī striyāṃ vāvṛtparipāṭī anukramaḥ ||

2.7.41

paryāyaścātipātastu syātparyaya upātyayaḥ | niyamo vratamastrī taccopavāsādi puṇyakam ||

2.7.42

aupavastaṃ tūpavāso vivekaḥ pṛthagātmatā | syādbrahmavarcasaṃ vṛttādhyayanarddhirathāñjaliḥ ||

2.7.43

pāṭhe brahmāñjaliḥ pāṭhe vipruṣo brahmabindavaḥ | dhyānayogāsane brahmāsanaṃ kalpe vidhikramau ||

2.7.44

mukhyaḥ syātprathamaḥ kalpo’nukalpastu tato’dhamaḥ | saṃskārapūrvaṃ grahaṇaṃ syādupākaraṇaṃ śrute...

2.7.45

same tu pādagrahaṇamabhivādanamityubhe | bhikṣuḥ parivrāṭkarmandī pārāśaryapi maskarī ||

2.7.46

tapasvī tāpasaḥ pārikāṅkṣī vācaṃyamo muniḥ | tapaḥkleśasaho dānto varṇino brahmacāriṇaḥ ||

2.7.47

ṛṣayaḥ satyavacasaḥ snātakastvāpluto vratī | ye nirjitendriyagrāmā yatino yatayaśca te ||

2.7.48

yaḥ sthaṇḍile vratavaśācchete sthaṇḍilaśāyyasau | sthāṇḍilaścātha virajastamasaḥ syurdvayātigāḥ ||

2.7.49

pavitraḥ prayataḥ pūtaḥ pāṣaṇḍāḥ sarvaliṅginaḥ | pālāśo daṇḍa āṣāḍho vrate rāmbhastu vaiṇavaḥ ||

2.7.50

astrī kamaṇḍaluḥ kuṇḍī vratināmāsanaṃ vṛṣī | ajinaṃ carma kṛttiḥ strī bhaikṣaṃ bhikṣākadambakam ||

2.7.51

svādhyāyaḥ syājjapaḥ sutyābhiṣavaḥ savanaṃ ca sā | sarvainasāmapadhvaṃsi japyaṃ triṣvaghamarṣaṇam ||

2.7.52

darśaśca paurṇamāsaśca yāgau pakṣāntayoḥ pṛthak | śarīrasādhanāpekṣaṃ nityaṃ yatkarma tadyamaḥ ||

2.7.53

niyamastu sa tatkarma nityamāgantusādhanam | kṣauramtu bhadrākaraṇaṃ muṇḍanaṃ vapanaṃ triṣu ||

2.7.54

upavītaṃ brahmasūtraṃ proddhṛte dakṣiṇe kare | prācīnāvītamanyasminnivītaṃ kaṇṭhalambitam ||

2.7.55

aṅgulyagre tīrthaṃ daivaṃ svalpāṅgulyormūle kāyam | madhye’ṅguṣṭhāṅgulyoḥ pitryaṃ mūle tvaṅguṣṭha...

2.7.56

syādbrahmabhūyaṃ brahmatvaṃ brahmasāyujyamityapi | devabhūyādikaṃ tadvatkṛcchraṃ sāntapanādikam ||

2.7.57

saṃnyāsavatyanaśane pumānprāyo’tha vīrahā | naṣṭāgniḥ kuhanā lobhānmithyeryāpathakalpanā ||

2.7.58

vrātyaḥ saṃskārahīnaḥ syādasvādhyāyo nirākṛtiḥ | dharmadhvajī liṅgavṛttiravakīrṇī kṣatavrataḥ ||

2.7.59

supte yasminnastameti supte yasminnudeti ca | aṃśumānabhinirmuktābhyuditau ca yathākramam ||

2.7.60

parivettānujo’nūḍhe jyeṣṭhe dāraparigrahāt | parivittistu tajjyāyānvivāhopayamau samau ||

2.7.61

tathā pariṇayodvāhopayāmāḥ pāṇipīḍanam | vyavāyo grāmyadharmo maithunaṃ nidhuvanaṃ ratam ||

2.7.62

trivargo dharmakāmārthaiścaturvargaḥ samokṣakaiḥ | sabalaistaiścaturbhadraṃ janyāḥ snigdhā varasy...

2.8.1

mūrdhābhiṣikto rājanyo bāhujaḥ kṣatriyo virāṭ | rājā rāṭpārthivakṣmābhṛnnṛpabhūpamahīkṣitaḥ ||

2.8.2

rājā tu praṇatāśeṣasāmantaḥ syādadhīśvaraḥ | cakravartī sārvabhaumo nṛpo’nyo maṇḍaleśvaraḥ ||

2.8.3

yeneṣṭaṃ rājasūyena maṇḍalasyeśvaraśca yaḥ | śāsti yaścājñayā rājñaḥ sa samrāḍatha rājakam ||

2.8.4

rājanyakaṃ ca nṛpatikṣatriyāṇāṃ gaṇe kramāt | mantrī dhīsacivo’mātyo’nye karmasacivāstataḥ ||

2.8.5

mahāmātrāḥ pradhānāni purodhāstu purohitaḥ | draṣṭari vyavahārāṇāṃ prāḍvivākākṣadarśakau ||

2.8.6

pratīhāro dvārapāladvāsthadvāsthitadarśakāḥ | rakṣivargastvanīkastho’thādhyakṣādhikṛtau samau ||

2.8.7

sthāyuko’dhikṛto grāme gopo grāmeṣu bhūriṣu | bhaurikaḥ kanakādhyakṣo rūpyādhyakṣastu naiṣkikaḥ ||

2.8.8

antaḥpure tvadhikṛtaḥ syādantarvaṃśiko janaḥ | sauvidallāḥ kañcukinaḥ sthāpatyāḥ sauvidāśca te ||

2.8.9

śaṇḍho varṣavarastulyau sevakārthyanujīvinaḥ | viṣayānantaro rājā śatrurmitramataḥ param ||

2.8.10

udāsīnaḥ parataraḥ pārṣṇigrāhastu pṛṣṭhataḥ | ripau vairisapatnāridviṣaddveṣaṇadurhṛdaḥ ||

2.8.11

dviḍvipakṣāhitāmitradasyuśātravaśatravaḥ | abhighātiparārātipratyarthiparipanthinaḥ ||

2.8.12

vayasyaḥ snigdhaḥ savayā atha mitraṃ sakhā suhṛt | sakhyaṃ sāptapadīnaṃ syādanurodho’nuvartanam ||

2.8.13

yathārhavarṇaḥ praṇidhirapasarpaścaraḥ spaśaḥ | cāraśca gūḍhapuruṣaścāptapratyayitau samau ||

2.8.14

sāṃvatsaro jyautiṣiko daivajñagaṇakāvapi | syurmauhūrtikamauhūrtajñānikārtāntikā api ||

2.8.15

tāntriko jñātasiddhāntaḥ satrī gṛhapatiḥ samau | lipikāro’kṣaracaraṇo’kṣaracuñcuśca lekhake ||

2.8.16

likhitākṣaravinyāse lipirlibirubhe striyau | syātsandeśaharo dūto dūtyaṃ tadbhāvakarmaṇī ||

2.8.17

adhvanīno’dhvago’dhvanyaḥ pānthaḥ pathika ityapi | svāmyamātyasuhṛtkośarāṣṭradurgabalāni ca ||

2.8.18

rājyāṅgāni prakṛtayaḥ paurāṇāṃ śreṇayo’pi ca | sandhirnā vigraho yānamāsanaṃ dvaidhamāśrayaḥ ||

2.8.19

ṣaḍguṇā: śaktayastisraḥ prabhāvotsāhamantrajāḥ | kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargo nītivedinām ||

2.8.20

sa pratāpaḥ prabhāvaśca yattejaḥ kośadaṇḍajam | bhedo daṇḍaḥ sāma dānamityupāyacatuṣṭayam ||

2.8.21

sāhasaṃ tu damo daṇḍaḥ sāma sāntvamatho samau | bhedopajāpāvupadhā dharmādyairyatparīkṣaṇam ||

2.8.22

pañca triṣvaṣaḍakṣīṇo yastṛtīyādyagocaraḥ | viviktavijanacchannaniḥśalākāstathā rahaḥ ||