Amarakośaḥ Devanāgarī

2.4.142

jīvantī jīvanī jīvā jīvanīyā madhusravā | kūrcaśīrṣo madhurakaḥ śṛṅgahrasvāṅgajīvakāḥ ||

2.4.143

kirātatikto bhūnimbo’nāryatikto’tha saptalā | vimalā sātalā bhūriphenā carmakaṣetyapi ||

2.4.144

vāyasolī svādurasā vayasthātha makūlakaḥ | nikumbho dantikā pratyakśreṇyudumbaraparṇyapi ||

2.4.145

ajamodā tūgragandhā brahmadarbhā yavānikā | mūle puṣkarakāśmīrapadmapatrāṇi pauṣkare ||

2.4.146

avyathāticarā padmā cāraṭī padmacāriṇī | kāmpilyaḥ karkaśaścandro raktāṅgo rocanītyapi ||

2.4.147

prapunnāḍastveḍagajo dadrughnaścakramardakaḥ | padmāṭa uraṇākhyaśca palāṇḍustu sukandakaḥ ||

2.4.148

latārkadudrumau tatra harite’tha mahauṣadham | laśunaṃ gṛñjanāriṣṭamahākandarasonakāḥ ||

2.4.149

punarnavā tu śothaghnī vitunnaṃ suniṣaṇṇakam | syādvātakaḥ śītalo’parājitā śaṇaparṇyapi ||

2.4.150

pārāvatāṅghriḥ kaṭabhī paṇyā jyotiṣmatī latā | vārṣikaṃ trāyamāṇā syāttrāyantī balabhadrikā ||

2.4.151

viṣvaksenapriyā gṛṣṭirvārāhī badaretyapi | mārkavo bhṛṅgarājaḥ syātkākamācī tu vāyasī ||

2.4.152

śatapuṣpā sitacchatrāticchatrā madhurā misiḥ | avākpuṣpī kāravī ca saraṇā tu prasāriṇī ||

2.4.153

tasyāṃ kaṭambharā rājabalā bhadrabaletyapi | janī jatūkā rajanī jatukṛccakravartinī ||

2.4.154

saṃsparśātha śaṭī gandhamūlī ṣaḍgranthiketyapi | karcūro’pi palāśo’tha kāravellaḥ kaṭhillakaḥ ||

2.4.155

suṣavī cātha kulakaṃ patolastiktakaḥ paṭuḥ | kūṣmāṇḍakastu karkārururvāruḥ karkaṭī striyau ||

2.4.156

ikṣvākuḥ kaṭutumbī syāttumbyalābūrubhe same | citrā gavākṣī goḍumbā viśālā tvindravāruṇī ||

2.4.157

arśoghnaḥ sūraṇaḥ kando gaṇḍīrastu samaṣṭhilā | kalambyupodikā strī tu mūlakaṃ hilamocikā ||

2.4.158

vāstukaṃ śākabhedāḥ syurdūrvā tu śataparvikā | sahasravīryābhārgavyau ruhānantātha sā sitā ||

2.4.159

golomī śatavīryā ca gaṇḍālī śakulākṣakā | kuruvindo meghanāmā mustā mustakamastriyām ||

2.4.160

syādbhadramustako gundrā cūḍālā cakraloccaṭā | vaṃśe tvaksārakarmāratvacisāratṛṇadhvajāḥ ||

2.4.161

śataparvā yavaphalo veṇumaskaratejanāḥ | veṇavaḥ kīcakāste syurye svanantyaniloddhatāḥ ||

2.4.162

granthirnā parvaparuṣī gundrastejanakaḥ śaraḥ | naḍastu dhamanaḥ poṭagalo’tho kāśamastriyām ||

2.4.163

ikṣugandhā poṭagalaḥ puṃsi bhūmni tu balvajāḥ | rasāla ikṣustadbhedāḥ puṇḍrakāntārakādayaḥ ||

2.4.164

syādvīraṇaṃ vīrataraṃ mūle’syośīramastriyām | abhayaṃ naladaṃ sevyamamṛṇālaṃ jalāśayam ||

2.4.165

lāmajjakaṃ laghulayamavadāheṣṭakāpathe | naḍādayastṛṇaṃ garmucchyāmākapramukhā api ||

2.4.166

astrī kuśaṃ kutho darbhaḥ pavitramatha kattṛṇam | paurasaugandhikadhyāmadevajagdhakarauhiṣam ||

2.4.167

chatrāticchatrapālaghnau mālātṛṇakabhūstṛṇe | śaṣpaṃ bālatṛṇamghāso yavasaṃ tṛṇamarjunam ||

2.4.168

tṛṇānāṃ saṃhatistṛṇyā naḍyā tu naḍasaṃhatiḥ | tṛṇarājāhvayastālo nālikerastu lāṅgalī ||

2.4.169

ghoṇṭā tu pūgaḥ kramuko guvākaḥ khapuro’sya tu | phalamudvegamete ca hintālasahitāstrayaḥ ||

2.4.170

kharjūraḥ ketakī tālī kharjurī ca tṛṇadrumāḥ | ||

2.5.1

siṃho mṛgendraḥ pañcāsyo haryakṣaḥ kesarī hariḥ | kaṇṭhīravo mṛgaripurmṛgadṛṣṭirmṛgāśanaḥ ||

2.5.2

puṇḍarīkaḥ pañcanakhacitrakāyamṛgadviṣaḥ | śārdūladvīpinau vyāghre tarakṣustu mṛgādanaḥ ||

2.5.3

varāhaḥ sūkaro ghṛṣṭiḥ kolaḥ potrī kiriḥ kiṭiḥ | daṃṣṭrī ghoṇī stabdharomā kroḍo bhūdāra ityapi ||

2.5.4

kapiplavaṅgaplavagaśākhāmṛgavalīmukhāḥ | markaṭo vānaraḥ kīśo vanaukā atha bhalluke ||

2.5.5

ṛkṣācchabhallabhallūkā gaṇḍake khaḍgakhaḍginau | lulāyo mahiṣo vāhadviṣatkāsarasairibhāḥ ||

2.5.6

striyāṃ śivā bhūrimāyagomāyumṛgadhūrtakāḥ | śṛgālavañcakakroṣṭupherupheravajambukāḥ ||

2.5.7

oturbiḍālo mārjāro vṛṣadaṃśaka ākhubhuk | trayo gaudhāragaudheragaudheyā godhikātmaje ||

2.5.8

śvāvittu śalyastallomni śalalī śalalaṃ śalam | vātapramīrvātamṛgaḥ kokastvīhāmṛgo vṛkaḥ ||

2.5.9

mṛge kuraṅgavātāyuhariṇājinayonayaḥ | aiṇeyameṇyāścarmādyameṇasyaiṇamubhe triṣu ||

2.5.10

kadalī kandalī cīnaścamūrupriyakāvapi | samūruśceti hariṇā amī ajinayonayaḥ ||

2.5.11

kṛṣṇasārarurunyaṅkuraṅkuśambararauhiṣāḥ | gokarṇapṛṣataiṇarśyarohitāścamaro mṛgāḥ ||

2.5.12

gandharvaḥ śarabho rāmaḥ sṛmaro gavayaḥ śaśaḥ | ityādayo mṛgendrādyā gavādyāḥ paśujātayaḥ ||

2.5.13

adhogantā tu khanako vṛkaḥ puṃdhvaja unduraḥ | undururmūṣako’pyākhurgirikā bālamūṣikā ||

2.5.14

saraṭaḥ kṛkalāsaḥ syānmusalī gṛhagodhikā | lūtā strī tantuvāyorṇanābhamarkaṭakāḥ samāḥ ||

2.5.15

nīlaṅgustu kṛmiḥ karṇajalaukāḥ śatapadyubhe | vṛścikaḥ śūkakīṭaḥ syādalidruṇau tu vṛścike ||

2.5.16

pārāvataḥ kalaravaḥ kapoto’tha śaśādanaḥ | patrī śyena ulūkastu vāyasārātipecakau ||

2.5.17

divāndhaḥ kauśiko ghūko divābhīto niśāṭanaḥ | vyāghrāṭaḥ syādbharadvājaḥ khañjarīṭastu khañjanaḥ ||

2.5.18

lohapṛṣṭhastu kaṅkaḥ syādatha cāṣaḥ kikīdiviḥ | kaliṅgabhṛṅgadhūmyāṭā atha syācchatapatrakaḥ ||

2.5.19

dārvāghāṭo’tha sāraṅgastokakaścātakaḥ samāḥ | kṛkavākustāmracūḍaḥ kukkuṭaścaraṇāyudhaḥ ||

2.5.20

caṭakaḥ kalaviṅkaḥ syāttasya strī caṭakā tayoḥ | pumapatye cāṭakairaḥ stryapatye caṭakaiva sā ||

2.5.21

karkareṭuḥ kareṭuḥ syātkṛkaṇakrakarau samau | vanapriyaḥ parabhṛtaḥ kokilaḥ pika ityapi ||

2.5.22

kāke tu karaṭāriṣṭabalipuṣṭasakṛtprajāḥ | dhvāṅkṣātmaghoṣaparabhṛdbalibhugvāyasā api ||

2.5.23

sa eva ca cirañjīvī caikadṛṣṭiśca maukuliḥ | droṇakākastu kākolo dātyūhaḥ kālakaṇṭhakaḥ ||

2.5.24

ātāyicillau dākṣāyyagṛdhrau kīraśukau samau | kruṅkrauñco’tha bakaḥ kahvaḥ puṣkarāhvastu sārasaḥ ||

2.5.25

kokaścakraścakravāko rathāṅgāhvayanāmakaḥ | kādambaḥ kalahaṃsaḥ syādutkrośakurarau samau ||

2.5.26

haṃsāstu śvetagarutaścakrāṅgā mānasaukasaḥ | rājahaṃsāstu te cañcucaraṇairlohitaiḥ sitāḥ ||

2.5.27

malinairmallikākṣāste dhārtarāṣṭrāḥ sitetaraiḥ | śarārirāṭirāḍiśca balākā bisakaṇṭhikā ||

2.5.28

haṃsasya yoṣidvaraṭā sārasasya tu lakṣmaṇā | jatukājinapatrā syātparoṣṇī tailapāyikā ||

2.5.29

varvaṇā makṣikā nīlā saraghā madhumakṣikā | pataṅgikā puttikā syāddaṃśastu vanamakṣikā ||

2.5.30

daṃśī tajjātiralpā syādgandholī varaṭā dvayoḥ | bhṛṅgārī jhīrukā cīrī jhillikā ca samā imāḥ ||

2.5.31

samau pataṅgaśalabhau khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ | madhuvrato madhukaro madhuliṇmadhupālinaḥ ||

2.5.32

dvirephapuṣpaliḍbhṛṅgaṣaṭpadabhramarālayaḥ | mayūro barhiṇo barhī nīlakaṇṭho bhujaṅgabhuk ||

2.5.33

śikhāvalaḥ śikhī kekī meghanādānulāsyapi | kekā vāṇī mayūrasya samau candrakamecakau ||

2.5.34

śikhā cūḍā śikhaṇḍastu picchabarhe napuṃsake | khage vihaṅgavihagavihaṅgamavihāyasaḥ ||

2.5.35

śakuntipakṣiśakuniśakuntaśakunadvijāḥ | patatripatripatagapatatpatrarathāṇḍajāḥ ||

2.5.36

nagaukovājivikiraviviṣkirapatatrayaḥ | nīḍodbhavāḥ garutmantaḥ pitsanto nabhasaṅgamāḥ ||

2.5.37

teṣāṃ viśeṣā hārīto madguḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ | tittiriḥ kukkubho lāvo jīvañjīvaśca korakaḥ ||

2.5.38

koyaṣṭikaṣṭiṭṭibhako vartako vartikādayaḥ | garutpakṣacchadāḥ patraṃ patatraṃ ca tanūruham ||

2.5.39

strī pakṣatiḥ pakṣamūlaṃ cañcustroṭirubhe striyau | praḍīnoḍḍīnasaṃḍīnānyetāḥ khagagatikriyāḥ ||

2.5.40

peśī kośo dvihīne’ṇḍaṃ kulāyo nīḍamastriyām | potaḥ pāko’rbhako ḍimbhaḥ pṛthukaḥ śāvakaḥ śiśuḥ ||

2.5.41

strīpuṃsau mithunaṃ dvandvaṃ yugmaṃ tu yugulaṃ yugam | samūhe nivahavyūhasaṃdohavisaravrajāḥ ||

2.5.42

stomaughanikaravrātavārasaṅghātasañcayāḥ | samudāyaḥ samudayaḥ samavāyaścayo gaṇaḥ ||

2.5.43

striyāṃ tu saṃhatirvṛndaṃ nikurambaṃ kadambakam | vṛndabhedāḥ samairvargaḥ saṅghasārthau tu jantu...

2.5.44

sajātīyaiḥ kulaṃ yūthaṃ tiraścāṃ punnapuṃsakam | paśūnāṃ samajo’nyeṣāṃ samājo’tha sadharmiṇām ||

2.5.45

syānnikāyaḥ puñjarāśī tūtkaraḥ kūṭamastriyām | kāpotaśaukamāyūrataittirādīni tadgaṇe ||

2.5.46

gṛhāsaktāḥ pakṣimṛgāśchekāste gṛhyakāśca te | ||

2.6.1

manuṣyā mānuṣā martyā manujā mānavā narāḥ | syuḥ pumāṃsaḥ pañcajanāḥ puruṣāḥ pūruṣā naraḥ ||

2.6.2

strī yoṣidabalā yoṣā nārī sīmantinī vadhūḥ | pratīpadarśinī vāmā vanitā mahilā tathā ||

2.6.3

viśeṣāstvaṅganā bhīruḥ kāminī vāmalocanā | pramadā māninī kāntā lalanā ca nitambinī ||

2.6.4

sundarī ramaṇī rāmā kopanā saiva bhāminī | varārohā mattakāśinyuttamā varavarṇinī ||

2.6.5

kṛtābhiṣekā mahiṣī bhoginyo’nyā nṛpastriyaḥ | patnī pāṇigṛhītī ca dvitīyā sahadharmiṇī ||

2.6.6

bhāryā jāyātha puṃbhūmni dārāḥ syāttu kuṭumbinī | purandhrī sucaritrā tu satī sādhvī pativratā ||

2.6.7

kṛtasāpatnikādhyūḍhādhivinnātha svayaṃvarā | patiṃvarā ca varyātha kulastrī kulapālikā ||

2.6.8

kanyā kumārī gaurī tu nagnikānāgatārtavā | syānmadhyamā dṛṣṭarajāstaruṇī yuvatiḥ same ||

2.6.9

samāḥ snuṣājanīvadhvaściriṇṭī tu suvāsinī | icchāvatī kāmukā syādvṛṣasyantī tu kāmukī ||

2.6.10

kāntārthinī tu yā yāti saṃketaṃ sābhisārikā | puṃścalī dharṣiṇī bandhakyasatī kulaṭetvarī ||

2.6.11

svairiṇī pāṃsulā ca syādaśiśvī śiśunā vinā | avīrā niṣpatisutā viśvastāvidhave same ||

2.6.12

āliḥ sakhī vayasyātha pativatnī sabhartṛkā | vṛddhā paliknī prājñī tu prajñā prājñā tu dhīmatī ||

2.6.13

śūdrī śūdrasya bhāryā syācchūdrā tajjātireva ca | ābhīrī tu mahāśūdrī jātipuṃyogayoḥ samā ||

2.6.14

aryāṇī svayamaryā syātkṣatriyā kṣatriyāṇyapi | upādhyāyāpyupādhyāyī syādācāryāpi ca svataḥ ||

2.6.15

ācāryānī tu puṃyoge syādaryī kṣatriyī tathā | upādhyāyānyupādhyāyī poṭā strīpuṃsalakṣaṇā ||

2.6.16

vīrapatnī vīrabhāryā vīramātā tu vīrasūḥ | jātāpatyā prajātā ca prasūtā ca prasūtikā ||

2.6.17

strī nagnikā koṭavī syāddūtīsaṃcārike same | kātyāyanyardhavṛddhā yā kāṣāyavasanādhavā ||

2.6.18

sairandhrī paraveśmasthā svavaśā śilpakārikā | asiknī syādavṛddhā yā preṣyāntaḥpuracāriṇī ||

2.6.19

vārastrī gaṇikā veśyā rūpājīvātha sā janaiḥ | satkṛtā vāramukhyā syātkuṭṭanī śambhalī same ||

2.6.20

vipraśnikā tvīkṣaṇikā daivajñātha rajasvalā | strīdharmiṇyavirātreyī malinī puṣpavatyapi ||

2.6.21

ṛtumatyapyudakyāpi syādrajaḥ puṣpamārtavam | śraddhālurdohadavatī niṣkalā vigatārtavā ||

2.6.22

āpannasattvā syādgurviṇyantarvatnī ca garbhiṇī | gaṇikādestu gāṇikyaṃ gārbhiṇaṃ yauvataṃ gaṇe ||

2.6.23

punarbhūrdidhiṣūrūḍhā dvistasyā didhiṣuḥ patiḥ | sa tu dvijo’gre didhiṣūḥ saiva yasya kuṭumbinī ||

2.6.24

kānīnaḥ kanyakājātaḥ suto’tha subhagāsutaḥ | saubhāgineyaḥ syātpārastraiṇeyastu parastriyāḥ ||

2.6.25

paitṛṣvaseyaḥ syātpaitṛṣvasrīyaśca pitṛṣvasuḥ | sutā mātṛṣvasuścaivaṃ vaimātreyo vimātṛjaḥ ||