Amarakośaḥ Devanāgarī
2.9.103
rītipuṣpaṃ puṣpaketu puṣpakaṃ kusumāñjanam | piñjaraṃ pītanaṃ tālamālaṃ ca haritālake ||
2.9.104
gaireyamarthyaṃ girijamaśmajaṃ ca śilājatu | volagandharasaprāṇapiṇḍagoparasāḥ samāḥ ||
2.9.105
ḍiṇḍīro’bdhikaphaḥ phenaḥ sindūraṃ nāgasaṃbhavam | nāgasīsakayogeṣṭavaprāṇi trapu piñcaṭam ||
2.9.106
raṅgavaṅge atha picustūlo’tha kamalottaram | syātkusumbhaṃ vahniśikhaṃ mahārajanamityapi ||
2.9.107
meṣakambala ūrṇāyuḥ śaśorṇaṃ śaśalomani | madhu kṣaudraṃ mākṣikādi madhūcchiṣṭaṃ tu sikthakam ||
2.9.108
manaḥśilā manoguptā manohvā nāgajihvikā | naipālī kunaṭī golā yavakṣāro yavāgrajaḥ ||
2.9.109
pākyo’tha sarjikākṣāraḥ kāpotaḥ sukhavarcakaḥ | sauvarcalaṃ syādrucakaṃ tvakkṣīrī vaṃśarocanā ||
2.9.110
śigrujaṃ śvetamaricaṃ moraṭaṃ mūlamaikṣavam | granthikaṃ pippalīmūlaṃ caṭakāśira ityapi ||
2.9.111
golomī bhūtakeśo nā patrāṅgaṃ raktacandanam | trikaṭu tryūṣaṇaṃ vyoṣaṃ triphalā tu phalatrikam ||
2.10.1
śūdrāścāvaravarṇāśca vṛṣalāśca jaghanyajāḥ | ācaṇḍālāttu saṅkīrṇā ambaṣṭhakaraṇādayaḥ ||
2.10.2
śūdrāviśostu karaṇo’mbaṣṭho vaiśyādvijanmanoḥ | śūdrākṣatriyayorugro māgadhaḥ kṣatriyāviśoḥ ||
2.10.3
māhiṣyo’ryākṣatriyayoḥ kṣattāryāśūdrayoḥ sutaḥ | brāhmaṇyāṃ kṣatriyātsūtastasyāṃ vaidehako viśaḥ ||
2.10.4
rathakārastu māhiṣyātkaraṇyāṃ yasya saṃbhavaḥ | syāccaṇḍālastu janito brāhmaṇyāṃ vṛṣalena yaḥ ||
2.10.5
kāruḥ śilpī saṃhataistairdvayoḥ śreṇiḥ sajātibhiḥ | kulakaḥ syātkulaśreṣṭhī mālākārastu mālikaḥ ||
2.10.6
kumbhakāraḥ kulālaḥ syātpalagaṇḍastu lepakaḥ | tantuvāyaḥ kuvindaḥ syāttunnavāyastu saucikaḥ ||
2.10.7
raṅgājīvaścitrakaraḥ śastramārjo’si dhāvakaḥ | pādakṛccarmakāraḥ syādvyokāro lohakārakaḥ ||
2.10.8
nāḍindhamaḥ svarṇakāraḥ kalādo rukmakārakaḥ | syācchāṅkhikaḥ kāmbavikaḥ śaulbikastāmrakuṭṭakaḥ ||
2.10.9
takṣā tu vardhakistvaṣṭā rathakārastu kāṣṭhataṭ | grāmādhīno grāmatakṣaḥ kauṭatakṣo’nadhīnakaḥ ||
2.10.10
kṣurī muṇḍī divākīrtināpitāntāvasāyinaḥ | nirṇejakaḥ syādrajakaḥ śauṇḍiko maṇḍahārakaḥ ||
2.10.11
jābālaḥ syādajājīvo devājīvastu devalaḥ | syānmāyā śāmbarī māyākārastu pratihārakaḥ ||
2.10.12
śailālinastu śailūṣā jāyājīvāḥ kṛśāśvinaḥ | bharatā ityapi naṭāścāraṇāstu kuśīlavāḥ ||
2.10.13
mārdaṅgikā maurajikāḥ pāṇivādāstu pāṇighāḥ | veṇudhmāḥ syurvaiṇavikā vīṇāvādāstu vaiṇikāḥ ||
2.10.14
jīvāntakaḥ śākuniko dvau vāgurikajālikau | vaitaṃsikaḥ kauṭikaśca māṃsikaśca samaṃ trayam ||
2.10.15
bhṛtako bhṛtibhukkarmakaro vaitaniko’pi saḥ | vārtāvaho vaivadhiko bhāravāhastu bhārikaḥ ||
2.10.16
vivarṇaḥ pāmaro nīcaḥ prākṛtaśca pṛthagjanaḥ | nihīno’pasado jālmaḥ kṣullakaścetaraśca saḥ ||
2.10.17
bhṛtye dāseradāseyadāsagopyakaceṭakāḥ | niyojyakiṅkarapraiṣyabhujiṣyaparicārakāḥ ||
2.10.18
parācitapariskandaparajātaparaidhitāḥ | māndastundaparimṛja ālasyaḥ śītako’laso’nuṣṇaḥ ||
2.10.19
dakṣe tu caturapeśalapaṭavaḥ sūtthāna uṣṇaśca | caṇḍālaplavamātaṅgadivākīrtijanaṅgamāḥ ||
2.10.20
niṣādaśvapacāvantevāsicāṇḍālapukkasāḥ | bhedāḥ kirātaśabarapulindā mlecchajātayaḥ ||
2.10.21
vyādho mṛgavadhājīvo mṛgayurlubdhako’pi saḥ | kauleyakaḥ sārameyaḥ kukkuro mṛgadaṃśakaḥ ||
2.10.22
śunako bhaṣakaḥ śvā syādalarkastu sa yogitaḥ | śvā viśvakadrurmṛgayākuśalaḥ saramā śunī ||
2.10.23
viṭcaraḥ sūkaro grāmyo varkarastaruṇaḥ paśuḥ | ācchodanaṃ mṛgavyaṃ syādākheṭomṛgayā striyām ||
2.10.24
dakṣiṇārurlubdhayogāddakṣiṇermā kuraṅgakaḥ | cauraikāgārikastenadasyutaskaramoṣakāḥ ||
2.10.25
pratirodhiparāskandipāṭaccaramalimlucāḥ | caurikā stainyacorye ca steyaṃ loptraṃ tu taddhane ||
2.10.26
vītaṃsastūpakaraṇaṃ bandhane mṛgapakṣiṇām | unmāthaḥ kūṭayantraṃ syādvāgurā mṛgabandhanī ||
2.10.27
śulbaṃ varāṭakaṃ strī tu rajjustriṣu vaṭī guṇaḥ | udghāṭanaṃ ghaṭīyantraṃ salilodvāhanaṃ praheḥ ||
2.10.28
puṃsi vemā vāyadaṇḍaḥ sūtrāṇi nari tantavaḥ | vāṇirvyūtiḥ striyau tulye pustaṃ lepyādikarmaṇi ||
2.10.29
pāñcālikā putrikā syādvastradantādibhiḥ kṛtā | jatutrapuvikāre tu jātuṣaṃ trāpuṣaṃ triṣu ||
2.10.30
piṭakaḥ peṭakaḥ peṭā mañjūṣātha vihaṅgikā | bhārayaṣṭistadālambi śikyaṃ kāco’tha pādukā ||
2.10.31
pādūrupānatstrī saivānupadīnā padāyatā | nadhrī vadhrī varatrā syādaśvādestāḍanī kaśā ||
2.10.32
cāṇḍālikā tu kaṇḍolavīṇā caṇḍālavallakī | nārācī syādeṣaṇikā śāṇastu nikaṣaḥ kaṣaḥ ||
2.10.33
vraścanaḥpatraparaśurīṣikā tūlikā same | taijasāvartanī mūṣā bhastrā carmaprasevikā ||
2.10.34
āsphoṭanī vedhanikā kṛpāṇī kartarī same | vṛkṣādanī vṛkṣabhedī ṭaṅkaḥ pāṣāṇadāraṇaḥ ||
2.10.35
krakaco’strī karapatramārā carmaprabhedikā | sūrmī sthūṇāyaḥpratimā śilpaṃ karma kalādikam ||
2.10.36
pratimānaṃ pratibimbaṃ pratimā pratiyātanā praticchāyā | pratikṛtirarcā puṃsi pratinidhirupamopam...
2.10.37
vācyaliṅgāḥ samastulyaḥ sadṛkṣaḥ sadṛśaḥ sadṛk | sādhāraṇaḥ samānaśca syuruttarapade tvamī ||
2.10.38
nibhasaṅkāśanīkāśapratīkāśopamādayaḥ | karmaṇyā tu vidhābhṛtyābhṛtayo bharma vetanam ||
2.10.39
bharaṇyaṃ bharaṇaṃ mūlyaṃ nirveśaḥ paṇa ityapi | surā halipriyā hālā parisrudvaruṇātmajā ||
2.10.40
gandhottamāprasannerākādambaryaḥ parisrutā | madirā kaśyamadye cāpyavadaṃśastu bhakṣaṇam ||
2.10.41
śuṇḍāpānaṃ madasthānaṃ madhuvārā madhukramāḥ | madhvāsavo mādhavako madhu mādhvīkamadvayoḥ ||
2.10.42
maireyamāsavaḥ sīdhurmendako jagalaḥ samau | sandhānaṃ syādabhiṣavaḥ kiṇvaṃ puṃsi tu nagnahūḥ ||
2.10.43
kārottaraḥ surāmaṇḍa āpānaṃ pānagoṣṭhikā | caṣako’strī pānapātraṃ sarako’pyanutarṣaṇam ||
2.10.44
dhūrto’kṣadevī kitavo’kṣadhūrto dyūtakṛtsamāḥ | syurlagnakāḥ pratibhuvaḥ sabhikā dyūtakārakāḥ ||
2.10.45
dyūto’striyāmakṣavatī kaitavaṃ paṇa ityapi | paṇo’kṣeṣu glaho’kṣāstu devanāḥ pāśakāśca te ||
2.10.46
pariṇāyastu śārīṇāṃ samantānnayane striyām | aṣṭāpadaṃ śāriphalaṃ prāṇivṛttaṃ samāhvayaḥ ||
2.10.47
uktā bhūriprayogatvādekasminye’tra yaugikāḥ | tāddharmyādanyato vṛttāvūhyā liṅgāntare’pi te ||
3.1.1
viśeṣyanighnaiḥ saṅkīrṇairnānārthairavyayairapi | liṅgādisaṅgrahairvargāḥ sāmānye vargasaṃśrayāḥ ||
3.1.2
strīdārādyairyadviśeṣyaṃ yādṛśaiḥ prastutaṃ padaiḥ | guṇadravyakriyāśabdāstathā syustasyabhedakāḥ ||
3.1.3
sukṛtī puṇyavāndhanyo mahecchastu mahāśayaḥ | hṛdayāluḥ suhṛdayo mahotsāho mahodyamaḥ ||
3.1.4
pravīṇe nipuṇābhijñavijñaniṣṇātaśikṣitāḥ | vaijñānikaḥ kṛtamukhaḥ kṛtī kuśala ityapi ||
3.1.5
pūjyaḥ pratīkṣyaḥ sāṃśayikaḥ saṃśayāpannamānasaḥ | dakṣiṇīyo dakṣiṇārhastatra dakṣiṇya ityapi ||
3.1.6
syurvadānyasthūlalakṣyadānaśauṇḍā bahuprade | jaivātṛkaḥ syādāyuṣmānantarvāṇistu śāstravit ||
3.1.7
parīkṣakaḥ kāraṇiko varadastu samardhakaḥ | harṣamāṇo vikurvāṇaḥ pramanā hṛṣṭamānasaḥ ||
3.1.8
durmanā vimanā antarmanāḥ syādutka unmanāḥ | dakṣiṇe saralodārau sukalo dātṛbhoktari ||
3.1.9
tatpare prasitāsaktāviṣṭārthodyukta utsukaḥ | pratīte prathitakhyātavittavijñātaviśrutāḥ ||
3.1.10
guṇaiḥ pratīte tu kṛtalakṣaṇāhatalakṣaṇau | ibhya āḍhyo dhanī svāmī tvīśvaraḥ patirīśitā ||
3.1.11
adhibhūrnāyako netā prabhuḥ parivṛḍho’dhipaḥ | adhikarddhiḥ samṛddhaḥ syātkuṭumbavyāpṛtastu yaḥ ||
3.1.12
syādabhyāgārikastasminnupādhiśca pumānayam | varāṅgarūpopeto yassiṃhasaṃhanano hi saḥ ||
3.1.13
nivāryaḥ kāryakartā yaḥ sampannaḥ satvasampadā | avāci mūko’tha manojavasaḥ pitṛsannibhaḥ ||
3.1.14
satkṛtyālaṅkṛtāṃ kanyāṃ yo dadāti sa kūkudaḥ | lakṣmīvānlakṣmaṇaḥ śrīlaḥ śrīmānsnigdhastu vatsala...
3.1.15
syāddayāluḥ kāruṇikaḥ kṛpāluḥ sūratassamāḥ | svatantro’pāvṛtaḥ svairī svacchando niravagrahaḥ ||
3.1.16
paratantraḥ parādhīnaḥ paravānnāthavānapi | adhīno nighna āyatto’svacchando gṛhyako’pyasau ||
3.1.17
khalapūḥ syādbahukaro dīrghasūtraścirakriyaḥ | jālmo’samīkṣyakārī syātkuṇṭho mandaḥ kriyāsu yaḥ ||
3.1.18
karmakṣamo’laṅkarmāṇaḥ kriyāvānkarmasūdyataḥ | sa kārmaḥ karmaśīlo yaḥ karmaśūrastu karmaṭhaḥ ||
3.1.19
bharaṇyabhukkarmakaraḥ karmakārastu tatkriyaḥ | apasnāto mṛtasnāta āmiṣāśī tu śauṣkulaḥ ||
3.1.20
bubhukṣitaḥ syātkṣudhito jighatsuraśanāyitaḥ | parānnaḥ parapiṇḍādo bhakṣako ghasmaro’dbharaḥ ||
3.1.21
ādyūnaḥ syādaudariko vijigīṣāvivarjite | ubhau tvātmambhariḥ kukṣimbhariḥ svodarapūrake ||
3.1.22
sarvānnīnastu sarvānnabhojī gṛdhnustu gardhanaḥ | lubdho’bhilāṣukastṛṣṇaksamau lolupalolubhau ||
3.1.23
sonmādastūnmadiṣṇuḥ syādavinītaḥ samuddhataḥ | matte śauṇḍotkaṭakṣībāḥ kāmuke kamitānukaḥ ||
3.1.24
kamraḥ kāmayitābhīkaḥ kamanaḥ kāmano’bhikaḥ | vidheyo vinayagrāhī vacanesthita āśravaḥ ||
3.1.25
vaśyaḥ praṇeyo nibhṛtavinītapraśritāḥ samāḥ | dhṛṣṭe dhṛṣṇagviyātaśca pragalbhaḥ pratibhānvite ||
3.1.26
syādadhṛṣṭe tu śālīno vilakṣo vismayānvite | adhīre kātarastraste bhīrubhīrukabhīlukāḥ ||
3.1.27
āśaṃsurāśaṃsitari gṛhayālurgrahītari | śraddhāluḥ śraddhayā yukte patayālustu pātuke ||
3.1.28
lajjāśīle’patrapiṣṇurvandārurabhivādake | śarārurghātuko hiṃsraḥ syādvardhiṣṇustu varddhanaḥ ||
3.1.29
utpatiṣṇustūtpatitālaṅkariṣṇustu maṇḍanaḥ | bhūṣṇurbhaviṣṇurbhavitā vartiṣṇurvartanaḥ samau ||
3.1.30
nirākariṣṇuḥ kṣipnuḥ syātsāndrasnigdhastu meduraḥ | jñātā tu viduro vindurvikāsī tu vikasvaraḥ ||
3.1.31
visṛtvaro visṛmaraḥ prasārī ca visāriṇi | sahiṣṇuḥ sahanaḥ kṣantā titikṣuḥ kṣamitā kṣamī ||
3.1.32
krodhano’marṣaṇaḥ kopī caṇḍastvatyantakopanaḥ | jāgarūko jāgaritā ghūrṇitaḥ pracalāyitaḥ ||
3.1.33
svapnakśayālurnidrālurnidrāṇaśayitau samau | parāṅmukhaḥ parācīnaḥ syādavāṅapyadhomukhaḥ ||
3.1.34
devānañcati devadryaṅviṣvadryaṅviṣvagañcati | yassahāñcati sadhryaṅsa sa tiryaṅyastiro’ñcati ||
3.1.35
vado vadāvado vaktā vāgīśo vākpatissamau | vācoyuktipaṭurvāgmī vāvadūko’tivaktari ||
3.1.36
syājjalpākastu vācālo vācāṭo bahugarhyavāk | durmukhe mukharābaddhamukhau śaklaḥ priyamvade ||
3.1.37
lohalaḥ syādasphuṭavāggarhyavādī tu kadvadaḥ | samau kuvādakucarau syādasaumyasvaro’svaraḥ ||
3.1.38
ravaṇaḥ śabdano nāndīvādī nāndīkaraḥ samau | jaḍo’jña eḍamūkastu vaktuṃ śrotumaśikṣite ||
3.1.39
tūṣṇīṃśīlastu tūṣṇīko nagno’vāsā digambare | niṣkāsito’vakṛṣṭaḥ syādapadhvastastu dhikkṛtaḥ ||
3.1.40
āttagarvo’bhibhūtaḥ syāddāpitaḥ sādhitaḥ samau | pratyādiṣṭo nirastaḥ syātpratyākhyāto nirākṛtaḥ ||
3.1.41
nikṛtaḥ syādviprakṛto vipralabdhastu vañcitaḥ | manohataḥ pratihataḥ pratibaddho hataśca saḥ ||
3.1.42
adhikṣiptaḥ pratikṣipto baddhe kīlitasaṃyatau | āpanna āpatprāptaḥ syātkāndiśīko bhayadrutaḥ ||
3.1.43
ākṣāritaḥ kṣārito’bhiśaste saṅkasuko’sthire | vyasanārtoparaktau dvau vihastavyākulau samau ||
3.1.44
viklavo vihvalaḥ syāttu vivaśo’riṣṭaduṣṭadhīḥ | kaśyaḥ kaśyārhe sannaddhe tvātatāyī vadhodyate ||